Behalve die ene...

Een klein jaar geleden op een boekenmarktje in Bergen (Noord-Holland). Redelijk weer maar toch af en toe wat spetters en dus zeiltjes, plastic en paraplu's. Schuifelen maar. Kraampje in, kraampje uit. Een boekenmarkt (groot of klein) ga ik altijd een paar keer over.
Ik begin met een rondje snel 'scannen' d.w.z. welke kraampjes vallen direct af en welke moet ik zo meteen aan een inspectie onderwerpen. De afvallers zijn voor mij o.m. de kraampjes met moderne pockets, strips etc.

Bij de tweede ronde bezoek ik de interessante kraampjes,soms met vitrinekastjes,waarin het oude, zeldzame of kostbare werk staat te pronken. De derde ronde tot slot (en als er tijd over is) is de snuffelcategorie; de kraampjes met ongesorteerd goed, waartussen mogelijk interessant materiaal schuilt.

Eén van die ongesorteerde kraampjes trok mijn aandacht. Er lagen verspreid wat boekjes over en uit de Tweede Wereldoorlog voor € 1,- euro per stuk en daartussen de tweede (geïllustreerde) druk van "Ook Gij behoort bij ons. Nederlanders bij het NSKK"
(Nationaalsozialistisch Kraftfahrkorps) geschreven door Alex Dekker (2007). Het was zelfs één van de 50 door hem gesigneerde exemplaren (nr. 28).
Een gesigneerd exemplaar probeerde ik al een tijdje te krijgen.

Ik bladerde wat door het boekje en trof voorin een papiertje aan met de cryptische mededeling "Pas op. Dit is die ene...!"

Aan één van de twee mannen die achter het kraampje stonden vroeg ik langs mijn neus weg wat het boekje moest kosten ("ook 1,- euro?", probeerde ik nog, tegen beter weten in...).
De man keek me aan, zei niets maar wees met zijn grote duim naar het achterzeil van de kraam waarop een groot vel papier hing, dat ik toen pas zag. Met grote letters stond daar: 'Alle boeken één euro, behalve die ene...'
"En dat'', zei hij, en hij wees naar het boek in mijn handen, "is die ene. Kost je 28,- euro!"
Lachen..... "Zitten in al je boeken soms dergelijke blaadjes?", vroeg ik nog.
De andere verkoper was er bij komen staan en zei: "Het is mijn laatste gesigneerde exemplaar. Ik ben Alex Dekker".

Strontfolklore

Ik had eerst als titel: 'Scatologie' staan, maar strontfolklore klinkt een stuk vrolijker en bovendien weet iedereen dan meteen waarover dit stukje zal gaan (toch?).

Voor alle duidelijkheid; ook ik trek het liefst zo snel mogelijk door...Mijn belangstelling voor poepen, piesen, winden etc. beperkt zich tot de papieren weerslag ervan, niet op het WC-papier, maar in de vorm van de boeken die erover geschreven zijn.
En dat alles heb ik te danken aan mijn leermeester op dit gebied: Gerrit Komrij.
Ere-Voorzitter van het Genootschap 'De Bataafsche Krijgstrompet', Buitenlid van de Orde van de Bruine Boon, Schrijver van 'De Idylle van de Achterpoort', Emeritus Dichter des Vaderlands, enz. enz'. Zijn magnum opus is natuurlijk 'Komrij's Kakafonie oftewel Encyclopedie van de Stront' (2006). Als rechtgeaard bibliofiel beschik ik over een heel bijzonder exemplaar van dit werk. Het is namelijk één van de 12 Romeins genummerde exemplaren, luxueus gebonden (in poepbruin leer) door Pau Groenendijk/Mooie boeken, Amsterdam, naar een ontwerp van Piet Schreuders. Mijn exemplaar draagt het Romeinse nummer IV en werd door Gerrit Komrij toepasselijk gesigneerd op een blaadje Lotus Professional WC-papier.
Zo'n boek moet je koesteren... Een enkele keer lees ik er wat uit en dan natuurlijk bij voorkeur op het toilet (ik ben een echte bed en toiletlezer).

De Kakafonie werd in 2006 bij de De Slegte gepresenteerd tegelijk met de start van de tentoonstelling van enkele Scatologische boeken uit de collectie van Gerrit Komrij (van 23 maart - 22 april in Antwerpen en van 28 april - 26 mei in Amsterdam). Er verscheen ook een kleine catalogus (die nog steeds verkrijgbaar is bij De Slegte in Antwerpen) met een toelichting op de tentoongestelde 44 bibliofiele nummers.

Helaas heb ik de tentoonstelling toen gemist, maar de catalogus doet mij watertanden. Vrijwel allemaal moeilijk verkrijgbare, soms zeer zeldzame en vaak ook kostbare boeken en boekjes.

In mijn boekencollecties zitten er maar een paar. 'Banaal Alfabet' (1996) van Komrij en geïllustreerd door Joseph Kerff is er één van. Een exemplaar met opdracht: 'Voor Ewoud Sanders, met groet!'.
NB. Ewoud Sanders (1958) is Nederlands historicus, journalist en lexicograaf (is/was), een vaste medewerker van het NRC Handelsblad, de Staatscourant en het tijdschrift Onze Taal. Onder de letter D en E lezen we:

'Zijn Dichtwerk Drukt de Drekpoëet
Direct in Dundruk uit zijn reet.

Eet hardgekookte Eieren
En Extra zult u beieren'.

Dat brengt me meteen naar een ander boekje van Komrij dat ik bezit (ook gesigneerd) en wel "De Drekpoeëeten" (Amsterdam, 2002). Het is een kleine bloemlezing uit het werk van 'Salomon van Rusting, Jan Goeree, Hermanus van den Burg en consorten'. Leuk (!) en dat voor slechts 16,- euri (inclusief verzendkosten) bij De Slegte in Antwerpen en naar ik meen nog steeds daar verkrijgbaar.

Niet van Komrij en wat moeilijker verkrijgbaar zijn de oudere Scatologische uitgave in mijn collectie. Daar is allereerst wat Komrij noemt als de bijbel van het Genootschap van Coprofagen, waarvan hij de eer heeft lid te zijn 'en wel het Non Olet van de Keulse sigarenhandelaar Feinhals, die dit boek over de orbis cacatus schreef onder de naam Collofino, de verlatijnsing van zijn naam, en het zéér privé uitgaf in 1939. Het werk is uitermate zeldzaam en telt 1103 (elfhonderddrie) bladzijden, waaronder duizenden literatuuropgaven. In de vorm van vrolijke tafelgesprekken, waarop ons genootschap zich steeds weer inspireert, komt de hele beestenbende ter sprake, je kunt het zo gek niet bedenken'.

De volledige titel luidt: 'Non Olet oder die heiteren Tischgespräche des Collofino über den Orbis Cacatus nebst den neuesten erkenntnistheoretischen Betrachtungen über das Leben in seiner phantastischen Wirklichkeit erzählt von ihm selbst'. Het tweede blad verduidelijkt: 'Orbis Cacatus das ist Umständlicher Bericht über die Beschissene Welt mit schönen Kupfern geziert, für den Gebrauch in Familien hergerichtet, aus heiteren Tischgesprächen mit Fleiss gesammelt und erstmals in solchem Umfang ans Licht gestellt von Collofino Mitglied der Neuen Fruchtbringenden Gesellschaft'.

Inderdaad een dikke pil maar niet zo zeldzaam als Komrij ons wil laten geloven. Hier en daar worden nog exemplaren aangeboden (vooral in het buitenland maar ook één bij De Slegte in Amsterdam).

Een ander oud Duits boekje in mijn collectie is 'Ka-Pi-Fu und andere verschämte Dinge. Ein fröhlich Buch fur stille Orte' (van Franz-Maria Feldhaus, 1921). Ka-Pi Fu staat voor Kakken, Pissen, Furzen (winden). Behalve over van alles en nog wat (anekdotisch dan wel wetenschappelijk) over de stoelgang gaat dit boek ook in op het fenomeen kuisheidsgordels. Echte toiletliteratuur zoals de titel benadrukt. Het boekje komt overigens niet voor in de eerdergenoemde catalogus van Komrij, wel in diens Kakafonie.

Tot slot mijn 'Bibliotheca Scatologica ou Catalogue raisonné des livres traitant des vertus, faits et gestes de tres noble et tres ingeniéux Messire Luc (a rebours seigneur de la chaise et autre lieux (etc.)'. Helaas niet het origineel, want onbetaalbaar, maar de fotomechanische herdruk ervan (zie afbeelding) door het Zentralantiquariat der Deutschen Demokratischen Republik (Leipzig, 1972). Een bibliografie van 262 titels over dit onderwerp. Het merendeel geschreven in het Latijn en Frans.

Werd er dan helemaal niets over in het Nederlands geschreven? Jawel maar niet erg veel. Bekend is 'Lof der Stront' een anoniem scatologisch gedicht van 300 strofen van 8 regels, geschreven in 1829-1830 en in 1882 in beperkte oplage gepubliceerd in Zuid-Afrika. Het werd in 1998 door Gerrit Komrij teruggevonden in de bibliotheek van Kaapstad (en opnieuw uitgegeven door de Carbolineum Pers in 2000).

Verder verschenen bij de 'Bibliotheca Stercorea': "Stronte-gedans" (Lulbroekerstront, 1994), oplage 40 exemplaren, en "Dit es van den scijtstoel" (Kaap de Goede hoop, 1996), oplage 50 exemplaren. De laatste - een Middeleeuws fragment - gaat hoofdzakelijk over waarmee men zoal zijn gat kan afvegen (met hooi, een sneeuwvlok, een mosselschelp, etc.). 

Ik sluit af met het eerste couplet uit "Stronte-gedans", heruitgegeven door ene drs. Dirk Rol (Drol!).

'Eens waarender vier strontjes
Die maakten eenen dans:
De eerst woog zeven-pontjes,
En hieten daerom Hans.
Wel, was dat niet een groote stront!
Nu vat het endetjen in u mont
En dat al in de Maye,
Van hompelde-pomp, de keutel is rond.
Kust ghy me de poort, ik kus u de mond,
Soo kussen wy allebeye'.

Perkamentus antiquarius

Moet je eerste blog niet een beetje over jezelf gaan, zo vroeg ik mij vannacht af? Wat voor liefhebber is Perkamentus eigenlijk?
Welnu wie P.J. Buijnsters: "Geschiedenis van het Nederlandse antiquariaat" bezit moet even op pagina 22 lezen wat hij schrijft over 'de liefhebbers van oudheden' oftewel de antiquariï. Daarin herken ik mij volkomen.

Ik ben van kinds af aan verzamelaar geweest. Ik heb het ook allemaal wel korte of lange tijd gehad; speldjes, sleutelhangers, schelpen, fossielen en mineralen, munten, stickers, verzamelplaatjes, postzegels en eerste dag enveloppen, sigarenbandjes, dierenschedeltjes (!), pijpenkoppen, oude munitie en ga zo maar door. Pas in de tijd dat ik Geschiedenis studeerde kwam de liefde voor het oude boek opzetten. Voor het snuffelen in archieven en bibliotheken. Kortom voor 'papieren' schatten.

Als ik kijk wat ik nu aan deelverzamelingen bezit dan zijn dat: een verzameling 12de/13de eeuws proto-steengoed uit Brunnsum/Schinveld, een kleine verzameling (meest 19de eeuwse) zilveren gebruiksvoorwerpen, een verzameling archiefstukken (17de t/m 20ste eeuw), een verzameling lakenloodjes (17de en 18de eeuw), een verzameling topografische prenten en kaarten (meest 17de en 18de eeuw), een grote genealogische collectie betreffende mijn familie (30 ordners en 4 dozen met materiaal), een incomplete collectie Nederlandse munten vanaf 1948 (die ik van mijn grootvader erfde), een aantal losse historische objecten en een flinke collectie boeken, waaronder mijn 'perkamenten bandjes'.

Nog steeds schiet ik af en toe uit en koop iets dat niet van papier is, dat geen connectie heeft met boeken (maar wel met geschiedenis!) en dat een bijzondere aantrekkingskracht op mij heeft. Een goed voorbeeld daarvan is een dubbel profaan (tinnen) Middeleeuws draaginsigne van rond 1400. Wie meer wil weten over deze insignes (waaronder ook talloze pelgrimsinsignes) moet eens kijken op Kunera

Toen ik in 2006 deze bodemvondst (volgens de verkoper gevonden in Delft) voor een luttel bedrag kocht dacht ik wel te weten wat het voorstelde. Een gekroonde papegaai aan twee hand- of kruisbogen met een hangoog (ter bevestiging op kleding of hoed). Dat moest natuurlijk een insigne zijn van het schuttersgilde.
De Middeleeuwse schutterij (hand-, voetboog of kloveniersschutters) organiseerde jaarlijks het papegaaischieten. Er werd dan door de leden geschoten op een houten vogel hoog in een mast. Wie het laatste stukje van de vogel eraf schoot werd een jaar lang Koning en mocht het Koningszilver dragen (waarvan een zilveren vogel/papegaai vaak onderdeel was). Met deze wetenschap meldde ik mijn insigne dus in Nijmegen bij Kunera aan.
Ik kreeg al gauw bericht dat het (helaas) niet ging om wat ik dacht. Inderdaad het was een gekroonde vogel aan ketting, mogelijk een papegaai en ook het draagoog was onmiskenbaar. Maar het waren geen hand- of kruisbogen die daartussen zaten maar een Middeleeuwse handhaspel!

Net gesponnen vochtig garen krult op en trekt samen. Om dat te voorkomen werd de wol met de hand op dergelijke haspels gewikkeld die uit twee haaks op elkaar staande armen bestonden. Oké, een haspel dus. Maar wat is in hemelsnaam de betekenis van deze combinatie dan? Wat wilde iemand die dit insigne droeg daarmee zeggen? Het garen spinnen en verwerken was toen zo typisch vrouwelijk en het vogelschieten zo typisch mannelijk.
Welke symboliek gaat er schuil achter twee zo verschillende objecten? (*) Overigens vond ik in Kunera, tussen de meer dan 15.000 geregistreerde insignes, geen andere dubbel insigne zoals dat van mij. Een mysterie dus, maar wel één dat mij als antiquarius ontzettend boeit.

(*) Ik vond een interessant artikel in "Desipientia, zin & waan" (jaargang, nr. 2, september 2001) van professor dr. A.M. (Jos) Koldeweij: "Hekserij met insignes. Een tekening van Jheronimus Bosch geïnterpreteerd aan de hand van volkssieraden", waarin deze symbolen voorkomen en worden uitgelegd aan de hand van een tekening van Jheronimus Bosch (in het Louvre, Parijs) getiteld "Negen heksen" (zie hieronder). Op de tekening spelen ook diverse attributen - waaronder een aangelijnde haan en een haspel - een rol. Volgens Koldeweij draait het bij dergelijke verbeeldingen en symboliek in de kern om de seksuele macht van de vrouw.

Marktplaats



Soms raak ik geïrriteerd, vaak wind ik mij op. Soms ook moet ik gewoon lachen. Ik heb het over het fenomeen Marktplaats en mijn bibliofiele zoektocht op deze en meer van dergelijke veilingsites.
De vele verkopers die het zoveelste 'zeldzame' boekje aanbieden (wat het niet is), die een 'uniek' boekje voor veel geld aanbieden waaraan slecht een enkele bladzijde ontbreekt.
De verkopers die een beschrijving van de site van een antiquariaat overnemen en bij hun aanbieding plakken, want het is toch hetzelfde boekje (?). De talloze particulieren die denken dat ze dezelfde vraagprijs kunnen vragen als bij een gerenommeerd antiquariaat, want die vraagt dat toch ook (?).

En aan de andere kant zijn er de kopers, De stakkers die denken dat ze voor de prijs van een krentenbol een 'Rembrandt' kunnen kopen. Het houdt niet op en er is dus kennelijk (Markt)plaats voor. Een enkele keer ben ik ook zo'n stakker en trap ik erin. Gelukkig steeds minder (u weet wel: een ezel stoot...). Ik wil het er maar liever niet over hebben. Gelukkig maken de succesjes de miskopen goed.
Zo kocht ik in 2006 'Het grachtenboek. Amsterdamse grachten in beeld gebracht'
(P. Spies e.a. 1991/1992) twee delen in cassette voor slechts € 30,- euro!
Dat scheelde een dikke € 300,- euro met het exemplaar dat in de etalage stond van antiquariaat A. (Ton) Kok in Amsterdam. De dame van wie ik het kocht wist dus niet wat ze verkocht. Daar zit vaak het probleem. Velen verdiepen zich niet in wat ze verkopen en kopen. Dat gebrek aan kennis maakt het (financiële) voordeel uit van de verkoper of koper.

Ook via Marktplaats gekocht (voor € 300,- euro) is mijn 'Groot A/B/C/Boek' uitgegeven vlak na 1800 door David le Jolle in Amsterdam (zie onderstaande afbeelding). Een fraaie aanschaf en niet duur want dergelijke gebruiksboekjes zijn zeldzaam en moeten thans al gauw een veelvoud opbrengen. Zo werd eenzelfde exemplaar ooit aangeboden door antiquariaat Forum in 't Goy/Houten voor een dikke € 1.000,- euro meer (maar die staat dan ook niet bekend als de goedkoopste!). Een bijzonder boekje dat helaas net buiten de periode valt van het standaardwerk hierover van P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smet: 'Bibliografie van Nederlandse school- en kinderboeken 1700-1800' (Zwolle, 1996).



Niet dat ik ABC-boekjes specifiek verzamel maar onlangs kocht ik op Marktplaats voor € 20,- euro het 'ABC voor Politiek Analphabeten met 28 rijmprentjes van Daan Duuk' (wie is Daan Duuk?), uitgegeven door NENASU (de uitgeverij van de NSB) rond 1938. Destijds te koop voor 25 cent! Volgens de verkoper 'gruwelijk' zeldzaam en inderdaad... zeer zeldzaam.

Ik vond alleen een exemplaar in de collectie Landwehr-Vogels (in de Koninklijke Bibliotheek) en, na lang gezoek, een exemplaar dat in Amerika te koop werd aangeboden voor $ 255 US-dollar! Een 'Rembrandt' voor de prijs van een krentenbol. Het kan nog steeds, maar pas op... ze worden steeds zeldzamer.