vrijdag 10 augustus 2018

Een kruidtuin voor vrienden

Tal van uitgeverijen/drukkerijen hebben in de loop der tijd klein drukwerk uitgegeven dat gratis werd verspreid onder vrienden en zakenrelaties. Onlangs kon ik een complete serie bemachtigen (inclusief het zeldzame eerste deeltje) van de bekende tiendelige 'Kruidtuin' reeks, uitgegeven door de Haagse drukkerij/uitgeverij Trio. Een dergelijke aanwinst leidt bij mij altijd tot het uitzoeken van de achtergrondinformatie en het korte onderstaande bibliografisch overzicht is daarvan het resultaat.

Trio heeft bijna een eeuw bestaan. In 1894 namen drie - na een staking - ontslagen typografen; J. van der Kamp, C.J. Landman en W.J. van den Bogart, het initiatief hiertoe en werd Boek- en Handelsdrukkerij 'Trio', firma Landman & Co opgericht (vanaf 1 januari 1898 de N.V. Drukkerij Trio). Trio was destijds een van de weinige bedrijven waar het beginsel werd doorgevoerd dat de werknemers (zij die na een proeftijd van drie jaar in vaste dienst waren getreden) deelden in de winst van het bedrijf en dat zij met behulp daarvan een gedeelte van het in het bedrijf werkende kapitaal verkregen. Trio begon met acht man maar toen het vijftig jaar bestond werkten er vijfentachtig mensen. In 1989 werd Trio overgenomen door Mats Goemans Holding B.V. en veranderde de naam in Trio Goemans B.V. In datzelfde jaar werd het archief over de periode 1897-1988 aan het Haags Gemeentearchief geschonken.

Al voor de Tweede Wereldoorlog, rond 1930, werd bij Trio nagedacht over het verspreiden van geschenkjes in de vorm van kleine uitgaven voor vrienden en zakenrelaties 'om bekendheid te geven aan het vele, dat Drukkerij Trio vermag’. Het eerste ontwerp daarvoor werd geleverd door de bekende typograaf Piet Zwart (1885-1977) die ook al reclamedrukwerk voor deze uitgever had ontworpen. Zijn vormgeving voor deze eerste uitgave was destijds echter zo modern en vooruitstrevend dat Trio besloot het boekje niet uit te geven. Er werden slechts enkele proefdrukjes gemaakt waarvan er twee (verschillende) berusten in de collectie van Museum Meermanno in Den Haag

De eerste krantenvermelding van een relatiegeschenk van Trio voor zijn zakenvrienden vinden we in 'Het Vaderland' van 1939 en 1940. Daaruit blijkt dat er in 1939 een rijmprent werd uitgegeven met een gedicht van P.N. van Eyck (1887-1954) en geïllustreerd met een houtsnede van Nico Bulder (1898-1964). In 1940 verscheen een houtgravure van Dirk van Gelder (1907-1990) met enkele woorden van Johan de Witt (1625-1672). Beide uitgaven staan duidelijk in het teken van de oorlogsjaren.

Na de oorlog, vanaf 1946, verscheen een nieuwe serie uitgaven 'Van Trio aan zijn zakenvrienden' onder de noemer 'Typografische Kruidtuin'. Tussen 1946 en 1950 verschenen in totaal tien kleine (ca. 16 cm. x 10,5 cm) genummerde boekjes met tussen de negentien en dertig bladzijden:
1. "Over de betekenis van de drukkunst in het mensenleven" ('s-Gravenhage, 1948), door Ir. M.C.A. Meischke.
2. "Het zetfoutenduiveltje" ('s-Gravenhage, 1948), door Pater dr. B. Kruitwagen OFM.
3. "Sint Jan voor de Latijnse Poort. Schutspatroon der Schrijvers, Drukkers, Binders, Uitgevers en Boekverkopers" ('s-Gravenhage, 1946), door F. Kerdijk.
4. "Hoogtepunten in de typografie" ('s-Gravenhage, 1948), door H. van Krimpen.
5. "Inleiding tot den Manuale Tipografico van Giambattista Bodoni" ('s-Gravenhage 1946), 'korte vertaling uit het Italiaans' F. Kerdijk.
6. "Van minnaars en dwazen in boekenland" ('s-Gravenhage, 1949), door F. Kerdijk.
7. "Het spel van wit en zwart" ('s-Gravenhage, 1949), door Pam. G. Rueter.
8. "Drukkers in Venetië" ('s-Gravenhage, 1949), door F. Kerdijk.
9. "Afbeelding en Verbeelding uit de zetkast" ('s-Gravenhage, 1949), door D. Dooijes.
10. "De machinezetters kunnen naar huis gaan" ('s-Gravenhage, 1950), door F. Kerdijk.

Van de tien deeltjes nam Trio-directeur Ir. Frits Kerdijk (1879-1972) er vijf voor zijn rekening (nummers 3, 5, 6, 8 en 10).

Het meest bekend onder boekenliefhebbers is wellicht nummer 2: "Het zetfoutenduiveltje", door Pater Bonaventura Kruitwagen (1874-1954). Het is feitelijk een vermeerderde en verbeterde heruitgave van het eerder verschenen artikel "Hoe men vroeger drukfouten bij het publiek aandiende" uit 'Het Tarief', uitgegeven door de 'Federatie Der Werkgeversorganisatie in Het Boekdrukkersbedrijf' (Kerstnummer 1925, blz. 14 t/m 19). Het verscheen in 1925 ook als losse overdruk ('Niet in de handel') en is ook het enige deeltje uit de 'Typografische Kruidtuin' dat door Trio los werd herdrukt (1954).


Antiquarisch worden losse deeltjes van de 'Typografische Kruidtuin' regelmatig aangeboden. Vrij zeldzaam zijn het eerste en laatste nummer. Om met de laatste te beginnen; feitelijk was dit geen boekje maar een simpel vouwblad en dat kan een verklaring zijn voor zijn tegenwoordige schaarsheid.
Het eerste nummer: "Over de betekenis van de drukkunst in het mensenleven", door Ir. M.C.A. Meischke kon de uitgeverij al in zijn verschijningsjaar (1948) niet meer naleveren. Ook de overige beginnummers uit de 'Kruidtuin' serie waren al snel op zoals blijkt uit de mededeling in nummer 7 (1949). Daarin wordt tevens het voornemen geuit om na het verschijnen van deel tien de boekjes gebundeld uit te geven.


Die bundel zou ruim tien jaar later verschijnen onder de titel: "Uit de typografische kruidtuin. Een bundel grafisch allerlei herdrukt bij het 50-jarig bestaan van de afdeling typografie van de Eerste Technische School te ‘s-Gravenhage" ('s-Gravenhage, 1962) en bevatte alleen de tekst van de nummers 2, 3, 6, 8 en 9.

woensdag 1 augustus 2018

Het jaar geboekt, juli 2018

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar bij elkaar verzamel. Per maand verplaats ik dat gedeelte naar de homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijft het lopende jaar intact. Pas bij de start van het nieuwe jaar zullen daar alleen nog hyperlinks naar het desbetreffende maand(blog) verwijzen. Een en ander komt de leesbaarheid van de rubriek ten goede die anders op den duur uit een ellenlange opsomming zou bestaan.

Juli 2018; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 11 (nr. 1 bevat 2 uitgaven)
Gekocht: 11

Totaal uitgegeven: € 110,04 (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 11 is gemiddeld: € 10,00 per object.

Via Boekwinkeltjes: 1 (7)
Via boekenmarkt: 3 (1.a., 1.b., 2)
Via (online) antiquariaat: 1 (8)
Via Marktplaats:
Via kringloop: 6 (3, 4, 5, 6, 9, 10)

Modern: 3, 4, 5, 6, 7
Old & rare: 1.a., 1.b., 2, 8, 10
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 9

Juli 2018: de aanwinsten...


1.a. J. Fokke: "Geschiedkundige beschrijving van het vermaarde stadhuis van Amsterdam", (Amsterdam, 1808) en: b. A. Fokke Simonsz.: "Historie van de waag te Amsterdam" (Amsterdam, 1808). Twee uitgaven (in de eerste twee uitvouwbare afbeeldingen, de tweede met een titelillustratie, slotvignet en twee afbeeldingen waarvan één uitvouwbaar), samengebonden in een moderne zwartlinnen band voor € 40,- euro gekocht bij antiquariaat Max van Til op de boekenmarkt op het Amsterdamse Rokin.

2. "Bemoediging aan den vryen Nederlander over het afsterven van haare Koninglyke Hoogheid mevrouwe Princesse Anna Douariere van Z.D. Hoogheid Prins Willem de IV, Gouvernante der Vereenigde Nederlanden &c. &c. &c. Voorgevallen den 12. January 1759" (z.p. [Amsterdam?], 1782).
Scherp patriottisch pamflet (Knuttel 20161) in blauw papieren omslag voor € 5,- euro gekocht bij antiquariaat Max van Til op de boekenmarkt op het Amsterdamse Rokin.
Let vooral op de opvallende vermelding van de drukkerij onderaan de titelpagina! "Gedrukt by den naneev van A. Olofsen in der tyd mishandelde boekverkooper van Willem de IV C.S. op de gedienstige aanklagte van den agt en veertiger Schepen en Raad Mr. Matthys Straalman cum focio.".

Twee boekjes (3 en 4) voor samen € 2,75 euro uit mijn kringloopwinkel.
3. B. ten Holter: "Tien jaar Amsterdamsche Boekenmarkt, met een fotoreportage van Ada Heijkoop" (Amsterdam, 1989).

4. P.G.J. van Sterkenburg: "Johan Hendrik van Dale en zijn opvolgers" (Utrecht/Antwerpen, 1983).


5. W.C. Poortman: "Bijbel en Prent. Boekzaal van Nederlandse Bijbels" ('s-Gravenhage, 1983, deel I). Het eerste deel van deze bekende tweedelige standaarduitgave vond ik bij mijn Kringloopwinkel voor slechts € 2,50! Een koopje, maar wel één die mij verplichtte om op zoek te gaan naar het tweede deel!

6. W.C. Poortman: "Bijbel en Prent. Boekzaal van Nederlandse Bijbels" ('s-Gravenhage, 1986, deel II.a en b.). Gevonden dankzij internet bij de kringloopwinkel in Kollumerzwaag (De Lichtpuntloods) voor € 14,94 (incl. verzendkosten). De beide delen hebben mij samen dus nog geen € 17,50 gekost, terwijl voor een complete set antiquarisch al gauw € 100,- euro wordt gevraagd.

7. W.C. Poortman & J. Augusteijn: "Kaarten in Bijbels (16e - 18e eeuw)" (Zoetermeer, 1995). Met de voorgaande twee boeken van Poortman in huis zocht ik naar dit logisch vervolg op Boekwinkeltjes. Het is antiquarisch goed(koop) verkrijgbaar; ik betaalde slechts € 15,65 (incl. verzendkosten).

8. Portretgravure van Jan Wagenaar (1709-1773) door Jacob Houbraken naar het schilderij van Jacobus Buys, in achthoekig kader niet gedateerd en gesigneerd.
Hier bestaan twee formaten van met lichte verschillen.
Dit is de kleinste van de twee (110 mm. x 110 mm.).
Mijn eerste aankoop bij antiquariaat Goltzius (van Ard van der Steur) kostte € 26,66 (incl.
verzendkosten). Het portret is toegevoegd aan mijn Wagenaar aanwinst van juni 2018 (4). Iets wat ik vaker doe met oude portretgravure, zoals u hier kunt lezen.

Opnieuw twee kringloopvondsten (9 en 10).
9. B. Büch: "Agendanotities" (z.p., 1991). Niet in de handel. Deze uitgave werd speciaal geschreven voor de ABN Bank. Slechts € 0,20 eurocent!
Op Boekwinkeltjes prijzen van € 35,- tot € 90,- euro!


10. K. Fens: "In het begin was de bijbel. Boeken uit eigen kast" (Amsterdam, 2001). Tiende Bert van Selm-lezing. Oplage 500 exemplaren en antiquarisch vrij schaars.
Ik betaalde € 2,- euro. Nieuwsgierig naar de bibliotheek van Kees Fens? Klik hier!