vrijdag 17 januari 2020

Restauratie omwille van provenance


Mijn eerste stukje op dit weblog - in april 2009 - droeg de titel "Marktplaats". Niet voor niets, nog steeds is Marktplaats een belangrijke bron van bijzondere vondsten. Dat blijkt trouwens ook uit mijn maand- en jaaroverzichten. Alweer enige tijd geleden, in december 2018, trof ik op Marktplaats de negentiende eeuwse biografie aan van Mr. J.C. de Jonge: "Henrik van Wijn als geleerde en staatsman geschetst" ('s-Gravenhage/Amsterdam, 1832), die ik voor een luttel bedrag kocht. Wie was deze Van Wijn, wat maakt mijn aanwinst bijzonder en waarom liet ik het boekje restaureren?


De geschied- en oudheidkundige Hendrik van Wijn (1740-1831) is vooral bekend geworden als Nederlands eerste rijksarchivaris. Hij is de auteur van verschillende andere boeken in mijn collectie waarover u kunt lezen in: "Belangrijk en woest aantrekkelijk" en "Nieuwe oude aanwinsten". Van Wijn was bovendien in 1766 één van de stichters geweest van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde (MdNL) in Leiden. Zijn overlijden werd tijdens de jaarlijkse vergadering van de MdNL, de derde Hooimand (juli) 1832, herdacht met een korte toespraak door voorzitter Matthijs Siegenbeek (1774-1854).
"En hier verwacht Gij zeker allen van mij, dat ik, in de eerste plaats, aan den eenigen, die van de verdienstelijke oprigters dezer Maatschappij door de Goddelijke gunst nog in het leven was gespaard gebleven, den achtbaren en eerbiedwaardigen grijsaard Mr. H. VAN WIJN, met den hem toebehoorenden lof gedenke. En waarlijk niets zou voor mij, die het voorregt had, sedert ruim dertig jaren, vele bewijzen van welwillendheid van hem te ontvangen, en die, zoo voor zijne diepe ervarenis in de Vaderlandsche Oudheden en Geschiedenis, als voor zijn uitmuntend verstand en edel hart de diepste hoogachting koesterde, streelender en aangenamer geweest zijn, dan hem, bij deze gelegenheid, de hulde van onzer aller dankbaarheid en eerbiedige genegenheid toe te brengen.
Doch ik gevoel, dat de waardige volvoering dezer taak, zoo niet mijne krachten te boven, dan ten minste het korte tijdsbestek, mij tot spreken vergund, verre te buiten zou gaan.
Ik verheug mij derhalve hartelijk, dat een onzer waardige medeleden, wiens meerdere bevoegdheid daartoe niemand opregter, dan ik zelve, erkennen kan, die taak op eene wijze volbragt heeft, welke aan alle vereerders van den zaligen afgestorvene niets te wenschen overig laat, en twijfele geen oogenblik, of ik zal de tolk van uwer aller gevoelens zijn, wanneer ik hem, uit naam der Maatschappij, hartelijk dank zegge voor de hulde, welke hij aan de nagedachtenis van een' harer verdienstelijkste oprigters en luisterrijkste sieraden, met even veel waarheid als gevoel, heeft toegebragt" (Jaarboek MdNL, 1832).


Het waardige medelid, verantwoordlijk voor de hulde aan de nagedachtenis van de 'zaligen afgestorvene', zat tijdens deze bijeenkomst onder de toehoorders. Jhr. mr. J.C. de Jonge (1793-1853) was Van Wijn in 1831, kort voor zijn overlijden, opgevolgd als rijksarchivaris en had, direct na diens overlijden, in nog geen jaar tijd Van Wijn's biografie geschreven. Hij droeg zijn publicatie eerbiedig op aan zijn illustere voorganger; die de laatst overgebleven nog in leven zijnde stichter was geweest van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde

Mijn exemplaar van De Jonge's biografie is bijzonder. Volgens het ruitvormige etiketje aan de binnenzijde van het voorplat en het handschrift voorin ('Van den schrijver, aan J.A. de Zwaan cz.') werd dit exemplaar geschonken. De ontvanger was Johannes Andries de Zwaan cz., (1799-1862) die als zeventienjarige op het Rijksarchief was komen werken als klerk en daar uiteindelijk chartermeester werd. De Jonge en De Zwaan waren dus naaste medewerkers op het archief en hebben hun eerbiedwaardige overleden baas goed gekend.


Het presentexemplaar van De Jonge had behalve een vriendschappelijke en collegiale achtergrond natuurlijk ook te maken met het feit dat De Zwaan hem moet hebben voorzien van nuttige informatie over Van Wijn. De Zwaan heeft Van Wijn's biografie vermoedelijk bewaard op zijn werkplek, het Rijksarchief, en om die reden op het titelblad geschreven: 'Behoort aan J.A. de Zwaan cz. 1832'. 


Dat de ontvanger de biografie goed heeft gelezen is zichtbaar aan enkele aandachtstreepjes hier en daar in de kantlijn en op twee plaatsen waar hij met potlood een verhelderende aantekening maakte.
De eerste aantekening treffen we aan op bladzijde 108 waar het gaat over het verzoek aan Van Wijn (en zijn weigering) om in 1796 toe te treden tot de (eerste) Nationale Vergadering. De Jonge schreef hierover: "Er bevonden zich in dezelve onderscheidenen mannen, die hem hoogachting en vriendschap toedroegen; aan welke omstandigheid voornamelijk schijnt te moeten worden toegeschreven, dat er besloten werd, op het tegen hem gerigte verzoekschrift (gedaan door tegenstanders die Van Wijn politiek te gematigd vonden) geen acht te slaan en hem zitting te doen nemen". 
In de kantekening plaatste De Zwaan hierbij een dubbel vraagteken en schreef onderaan de bladzijde: "Ik meen dat dit niet geschiedde uit persoonlijke genegenheid voor VW, maar, slechts naar het Reglement evenals met alle weigerende doch niet wettig verkoren Representanten".
De andere aantekening treffen we aan op bladzijde 154 waar De Jonge schreef: "Weinige maanden na de gelukkige omwenteling des jaars 1813, zag ik aan dat verlangen (om bij van Wijn te werken) voldaan, toen Van Wijn mij, uit eigene beweging, het voorstel deed, om nevens hem als Substituut te worden voorgedragen".
De Zwaan voegde daaraan toe: "De minuut van den brief, waarin deze aanbieding gedaan werd, berust thans op het Rijks Archief, onder de ingeko: en uitgaande stukken betreffende
's Lands Archivariaat, en wel op den datum van 6 Januarij 1814".


Een tweede provenancekenmerk in deze uitgave is van geheel andere aard. Het gaat om twee inktstempels. De ene vermeldt: "Geslachtkundig Archief" en de ander: "JURRIAAN VAN TOLL, Willemstraat 47, 's-Gravenhage, Postrekening 197284".


De Haagse genealoog Jurriaan van Toll (1895-1970) was voor de oorlog ambtenaar bij de Koninklijke Bibliotheek (Lange Voorhout 34) en moet ergens in die periode De Zwaans presentexemplaar (op het Nationaal Archief?) zijn tegengekomen. Van Toll was vooral actief tijdens de Tweede Wereldoorlog als 'sibbekundig' expert en publiceerde diverse boekjes zoals: "Van eenen bloede" (Amsterdam, 1941) van uitgeverij Liebaert. Daarnaast schreef hij artikelen, met name in het blad 'Sibbe', van het Nederlands Verbond voor Sibbekunde (tevens orgaan van de 'Vereeniging Nederlands Stamboek'). In beide organisaties bekleedde hij bestuursfuncties.

Ik heb mijn bijzondere aanwinst vorig jaar licht laten restaureren door handboekbinder en boekrestaurator Hans PieterseDe boekplatten werden door hem kort in het water gelegd om het lelijke papier dat ter versteviging over de rug was geplakt te verwijderen. Daarna heeft hij het boekblok gedeeltelijk opnieuw genaaid en is de rug verstevigd met een linnen rugbeleg met vleugels. De rug is daarna met antiek papier in de kleur van de platten bekleed waarna de platten op de vleugels zijn teruggezet.


De restauratie kostte me inclusief btw bijna € 97, euro (voor het boekje had ik bijna € 14,- euro betaald). De uitgave is antiquarisch schaars maar is die daarom deze restauratie waard? Vermoedelijk niet als ik een antiquaar zou zijn en het meteen had willen doorverkopen. Ik ben echter geen handelaar maar een verzamelaar en de doorslaggevende reden voor restauratie was voor mij niet direct financieel gewin maar de bijzondere provenance. Die provenance getuigt niet alleen van de historische reis die het boekje in de afgelopen twee eeuwen maakte maar ook van de band tussen drie mannen die aan de wieg stonden van het Nationaal Archief, ons nationaal geheugen. Dat alles is de moeite van het behouden (en te zijner tijd weer doorgeven of -verkopen) van dit exemplaar waard. Bovendien (en dat kunt u hier kunt lezen) heeft die bijzondere provenance uiteindelijk ook invloed op de financiële waarde van dit exemplaar. Kortom; een win-winsituatie voor elke rechtgeaarde bibliofiel!

woensdag 1 januari 2020

2019 geboekt. Een jaar in feiten en cijfers


"De bibliofiel leidt een deerniswekkend bestaan. Geen sprank hoop dringt ooit in zijn leven door. Hij is het toonbeeld van geestelijke stilstand. Hij leest nooit eens een boek. Want lezen houdt maar af van kopen" (Komrij, 1979).

Voor de tweede keer presenteer ik hier 'Het jaar geboekt' jaaroverzicht. In januari 2019 deed ik dat voor het eerst. Enerzijds om mijn en uw nieuwsgierigheid te bevredigen (hoeveel geef ik uit aan welke boeken, en waar koop ik ze), anderzijds om zo tegelijkertijd inzicht te verkrijgen in mijn verzamelpatroon (wat verzamelt deze bibliofiel, waarom, en hoe maakt hij er gebruik van op zijn weblog?). 'Last but not least' vormen dergelijke overzichten (en dat blijkt duidelijk uit mijn statistieken en 'populaire berichten' op de startpagina) aangenaam leesvoer. Aangenaam, maar ook koop- en lustopwekkend want regelmatig word ik benaderd met de vraag of een bepaald object te koop is of ontvang ik bericht dat men de desbetreffende uitgave ook gaat kopen.

Perkamentus is niet de enige die (sinds kort) dergelijke overzichten geeft. Ook mijn boekenvrienden Danny Habets van Libri.nl (eigenaar van de 'bibliotheca Habetsiana'), de boekensneuper, Akim Willems van de Bibliotheca Studentica & Erotica en de boekengek doen of deden dat.
Allemaal kopen, verzamelen en lezen wij boeken. Toch is de ene meer een verzamelaar en de ander meer een lezer.

Tijd voor de cijfers en harde realiteit!


1. Januari: uitgegeven € 225,79 euro voor 13 objecten is € 17,37 euro per object.
2. Februari: uitgegeven € 123,80 euro voor 17 objecten is € 7,28 euro per object.
3. Maart: uitgegeven € 544,34 euro voor 11 objecten is € 49,49 euro per object (1 gekregen).
4. April: uitgegeven € 72,23 euro voor 6 objecten is € 12,04 euro per object (1 gekregen).
5. Mei: uitgegeven € 126,25 euro voor 9 objecten is € 14,03 euro per object (2 gekregen).
6. Juni: uitgegeven € 180,35 euro voor 11 objecten is € 16,40 euro per object.
7. Juli: uitgegeven € 179,40 euro voor 6 objecten is € 29,90 euro per object.
8. Augustus: uitgegeven € 144,36 euro voor 11 objecten is € 13,12 euro per object (2 gekregen).
9. September: uitgegeven € 214,90 euro voor 11 objecten is € 19,54 euro per object.
10. Oktober: uitgegeven € 554,10 euro voor 7 objecten is € 79,16 euro per object.
11. November: uitgegeven € 364.30 euro voor 16 objecten is € 22,77 euro per object (2 gekregen).
12. December: uitgegeven € 377,30 euro voor 7 objecten is € 53,90 euro per object (2 gekregen).

Totaal werd in 2019 € 3107,12 euro uitgegeven (2018: € 2012,54 euro) aan 125 objecten (2018: 176). Dat is zo'n € 24,86 euro per object (2018: € 11,43 euro). 10 objecten kreeg ik (2018: 18).
Gemiddeld gaf ik dus per maand € 258,93 euro uit (2018: € 168,- euro) voor (eveneens gemiddeld) 14 objecten (2018: 16), zowel gekocht als gekregen. De voordeligste maand was februari (in 2018 was dat augustus) met de meeste objecten tegen de laagst gemiddelde prijs!


Ten opzichte van vorig jaar gaf ik dus maar liefst € 1094,58 euro meer uit. Er kwamen minder objecten binnen (52) en per object ging het bedrag met € 13,63 euro omhoog!
De € 1094,58 euro die ik meer uitgaf zit goeddeels in drie dingen. Aanwinst nr. 3 (maart 2019), de opheffingsuitverkoop van boekhandel Minotaurus waar ik flink kocht (nrs. 6 t/m 11, september 2019) en aanwinst nr. 5 (oktober 2019). Alleen deze drie samen komen al op totaal € 928,80 euro! 2019 was dus een 'duur' jaar maar bracht - geloof ik - ook meer kwaliteit.
Vrijwel alle blogs naast het maandelijks overzicht zijn direct terug te voeren op een aanwinst in de maand(en) daaraan voorafgaand.

Buiten het totaalbedrag gaf ik ook nog € 193,60 euro uit aan de restauratiekosten bij Hans Pieterse voor twee boeken (voornamelijk herstel van de kartonnen/papieren omslag plus wat naai- en bindwerk). Het gaat om aanwinst nr. 2 van maart 2018 en aanwinst nr. 6 van december 2018.


Ik hield gedurende het jaar ook het aantal nieuwe aanwinsten per bron bij. Waar vond Perkamentus zijn objecten? Het totaallijstje (met tussen haakjes de cijfers van 2018) ziet er als volgt uit:

Boekwinkeltjes: 18 (63).
kringloopwinkel: 49 (39).
- boekhandel: 15 (1).
- drukker/uitgever: 9 (0).
- museumwinkel: 0 (1).
- boekenmarkt: 13 (23).
- (online) antiquariaat: 4 (25).
Marktplaats: 10 (18).
- Tweedehands: 1 (0).
Bol.com: 2 (2).
- Koningsdag vrijmarkt: 0 (1).
Ebay: 0 (1).
Catawiki: 3 (2).
- Zwiggelaar Auctions: 1 (0).

Opvallend is dat ik in 2019 veel meer nieuwe boeken kocht via de boekhandel of direct bij de drukker/uitgever (totaal 24). Geen wonder; het zijn allemaal prachtuitgaven die gaan over boeken, atlassen, archieven, bibliotheek en de boekhandel (zie de foto bovenaan).

Vervolgens de verdeling in categorieën met wederom tussen haakjes de cijfers van 2018.

- Modern: 69 (53).
- Marge & klein bibliofiel drukwerk: 14 (11).
- Old & rare: 52 (130).

De aanschaf van Marge & klein bibliofiel drukwerk steeg niet veel, desondanks is het verhoudingsgewijs de grootste uitgavenpost van het afgelopen jaar geweest. Het gaat vrijwel uitsluitend om fraaie uitgaven van De Carbolineum Pers en De Ammoniet. Bij de laatste kocht ik mijn duurste object van 2019; een exemplaar van 'Het groeiboek' (nr. 137 van de 150 exemplaren).


Bij het merendeel van de objecten die ik in 2019 kocht gaat het om boeken of brochures. Slechts in enkele gevallen ging het om efemera zoals: een ansichtkaart van de Oudemanhuispoort (aanwinst nr. 11, januari 2019), een kalligrafische ets (uit 1787), twee 'vuilnisbakkaartjes' en een zeldzaam huwelijksformulier uit 1795.

Onder de aanwinsten van het afgelopen jaar zitten drie hoogtepunten die ik alledrie in een apart blog heb besproken. Dat zijn:
1. "De presentexemplaren van het 'mirakelboekje'".
2. "Over voorkennis, titeluitgaven en Piet Mondriaan", en
3. "Begeerlijk proefschrift".
Alle drie werden goed bezocht/gelezen maar volgens mijn statistieken was veruit mijn meest populaire blog in 2019: "Waarschuwing aan de mannen!".


Tot slot een woord van dank aan mijn trouwe lezer en 'blogredacteur' Reinder Storm, conservator cartografie, geografie en reizen bij de BC/UvA. Telkens als ik dacht weer een foutloos stukje te hebben geproduceerd werd ik met mijn neus op zijn 'spijkertjes' gedrukt, ter verbetering, lering ende vermaak.


Mocht u willen teruglezen wat ik per maand in 2018 en 2019 kocht, dan kan dat eenvoudig via de lijstjes (onderaan) in de rubriek 'Het jaar geboekt', waar ik ook weer de aanwinsten gedurende 2020 zal bijhouden.

Ik wens al mijn lezers een bijzonder voorspoedig jaar en een bibliofiel 2020!

dinsdag 24 december 2019

Het jaar geboekt, december 2019

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

December 2019; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 9.
Gekocht: 7.
Gekregen: 2.

Totaal uitgegeven: € 377,30 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 7 is gemiddeld: € 53,90 euro per object.

Via Boekwinkeltjes: 1 (8).
Bij de drukker/uitgever: 5 (1, 5, 6, 7, 9).
Zwiggelaar Auctions: 1 (2).

Modern: 4 (3, 4, 8, 9).
Old & rare: 1 (2).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 4 (1, 5, 6, 7).

December 2019: de aanwinsten...



1. A. Moerdijk: "WNT een buitengewoon woordenboek" (z.p. [Leiden], 1998). Oplage 900 exemplaren. Prachtige uitgave ter gelegenheid van het voltooien van het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Gekocht bij Gerard Post van der Molen (De Ammoniet) voor € 51,50 euro (incl. verzendkosten).


2. I. le Long: "Boek-zaal der Nederduitsche Bybels..." (Amsterdam, 1732). Mooi exemplaar gebonden in perkamenten spitselband. Bibliotheekstempeltje 'Studiehuis Minderbroeder Nijmegen'. Gekocht bij Zwiggelaar Auctions voor € 200,- euro (inclusief veilingkosten). Ik heb verschillende boeken van Le Long zoals u hier en hier kunt lezen, maar dit overbekende - en nog steeds bruikbare - werk van hem had ik nog niet.

De volgende twee nummers (3 en 4) kreeg ik gratis.

3. A. van den Berg: "Kikkers, muizen & nieskruid. Uit het logboek van een letterschuier" (Amsterdam, 1999).


4. P. van den Brink & J. Werner (red): "Gesneden en gedrukt in de Kalverstraat. De kaarten- en atlassendrukkerij in Amsterdam tot in de 19e eeuw". (Utrecht, 1989).


Gerard Post van der Molen van De Ammoniet is bezig om zijn archief te ordenen en weet dat ik nog bepaalde 'druksels' van hem zoek en graag wil hebben. Mijn aanwinstenoverzichtjes van de afgelopen maanden laten dat ook duidelijk zien. Ditmaal ontving ik, naast nr. 1, nog de volgende drie nummers (5, 6 en 7), waaronder één van de schaarse 'Aspecten', voor € 73,50 euro (incl. verzendkosten). Enkele losse niet nader genoemde kaarten die abonnees van het groeiboek in het verleden ontvingen kreeg ik er gratis bij.


5. B. van Selm: "Overzicht van de Leidse boekdrukpersen op 26 januari 1651" (Leiden, 1985), 'Aspecten 3'. Oplage: 85 exemplaren.


6. "De vier van Elzevier" (z.p. [Leiden], z.j. [1997]). Geproduceerd met leden van de Werkgroep Typografie Nederlandse Boekhistorische Vereniging. Oplage: 450 mapjes met vier kaarten en begeleidende brief.


7. A. van der Lem: "Een bibliotheek als wederopstanding. Welke boeken bezat Johan Huizinga?" (Ruurlo, 2014). Overdruk van een hoofdstuk uit 'Het groeiboek' verrijkt met een extra portret. Oplage 60 exemplaren.


8. J.A.A.M. Biemans e.a. (red): "Boeken verzamelen. Opstellen aangeboden aan Mr. J.R. de Groot bij zijn afscheid als bibliothecaris der Rijksuniversiteit Leiden" (Leiden, 1983). Gekocht via Boekwinkeltjes voor € 12,35 euro (incl. verzendkosten). Vooral gekocht omdat hierin de biografie staat: "Isaäc le Long (1683-1762)" van C.C. de Bruin (zie ook nr. 2 in deze lijst).


9. J.A.A.M. Biemans: "Boeken voor de geleerde burgerij. De stadsbibliotheek van Amsterdam tot 1632" (Nijmegen, 2019). Besteld bij uitgeverij Vantilt in 2017 en eindelijk binnen! Gekocht voor € 39,95 euro (incl. verzendkosten).