vrijdag 14 januari 2022

Nieuw-Malthusiaansche Middelen van 'de volksdrogist'


Een paar dagen voor de jaarwisseling 2021/2022 kocht Perkamentus via Boekwinkeltjes bij antiquariaat De Kloof in Amsterdam een zeldzame vooroorlogse prijscourant met "Nieuw-Malthusiaansche Middelen" oftewel anticonceptiemiddelen. Het gaat om een kleine handzame geïllustreerde uitgave (16 bladzijden, ca. 15.5 cm. x 12 cm.) van de Gebr. Troostwijk in Amsterdam getiteld: "Prijscourant bevattende de meest voorkomende Nieuw-Malthusiaansche Middelen en Artikelen v. Verband- en Ziekenverpleging" (7e uitgave, z.p. [Amsterdam]/z.j. [ca. 1930]). 

Het is alweer de vierde prijscourant in mijn collectie brochures over dit onderwerp en wederom een (vooralsnog) uniek exemplaar. Om die reden geef ik deze bescheiden uitgave hieronder integraal weer.











De andere drie prijscouranten in mijn collectie vindt u (eveneens compleet weergegeven) in: "Vrouwenbeschutting". Het gaat om een fraai exemplaar uitgegeven door Sanitas in 1907 en om twee exemplaren van de firma De Noorderpost uit circa 1910 en 1920.
Met deze vierde uitgave van de Gebr. Troostwijk bezit ik nu een aardig overzicht van wat er in Nederland op het gebied van voorbehoedsmiddelen eind negentiende en begin twintigste eeuw verkrijgbaar was.


Een paar zaken in mijn nieuwe aanwinst vallen op. Zo wordt er op bladzijde drie verwezen naar de brochure van dr. H.J. Rouget: "De toepassing der voorbehoedmiddelen tegen zwangerschap" (Amsterdam-Soerabaja, 14de druk, z.j. [1929]) die ik noemde in: "Over vaginakogels, zaadslingeren en Atakos". In de brochure van Rouget worden veel voorbehoedsmiddelen die bij de Gebr. Troostwijk verkrijgbaar zijn uitgebreid besproken (met soms identieke illustraties) en op de laatste bladzijde staat bovendien hun advertentie: "De grootste moeilijkheid voor verbruikers van anti-conceptioneele artikelen is: een betrouwbaar adres te weten om deze artikelen te bekomen. Na ernstig onderzoek en uit talrijke inlichtingen is ons gebleken, dat een volkomen betrouwbare firma is: Gebr. Troostwijk...".


Troostwijk leverde diverse merken condooms; 'Veloutine', 'Cantsplitt', 'Onfeilbaar' en - ja hoor! - ook het oer-Nederlandse merk 'Zijden Hemdjes', dat ik signaleerde in mijn blog "Preservatium Penis". Eveneens in de herhaling zien we - op bladzijde vier van hun prijscourant - het vrouwencondoom, het onverslijtbare "Amerikaansche preservatif" (alias de 'Fransche ontvanger voor dames'!). 

Wat is er bekend van deze Amsterdamse drogist, die na 1940 zo plotseling is verdwenen? Daarvoor moeten we terug naar september 1886. Toen vestigde zich het Joodse gezin van Abraham Troostwijk, gehuwd met Abigael Barentz, in Amsterdam.
Zij waren afkomstig uit Zwolle en hadden een aantal kinderen, waaronder drie jongens: Mozes (geboren 1872), Elkan (geboren 1874) en Jacob (geboren 1879). Het gezin woonde in de Rosmarijnsteeg 7 in Amsterdam, waar eind 1899 het eerste magazijn van de 'Gebr. Troostwijk' werd geopend met: "verbandartikelen, drogerijen, chemicaliën, specerijen, parfumerieën, toiletartikelen, medicinale en andere zeepen". Al in het jaar daarop adverteerden zij met Atakos, preservatieven (capottes anglais), vrouwenspuiten en irrigators. In 1901 verhuisde 'de volksdrogist', zoals ze zich in hun krantenadvertenties ook wel noemden, naar de Binnen Bantammerstraat 9. De zaken gingen voorspoedig want in oktober 1913 openden ze een tweede filiaal in de Dapperstraat 89. Op een foto uit 1931 van de Binnen Bantammerstraat (collectie Stadsarchief Amsterdam) zien we ook hun winkel. Voor de deur staat de fraaie 'oldtimer' (G-74862) van Harry (Henri) Hijmans, die daar op de eerste etage woonde. Op het reclamebord aan de gevel lezen we: "Gummiwaren Gebr. Troostwijk Patent Genees- Middelen".


In hun etalage lagen ook anticonceptiemiddelen en dat was begin vorige eeuw allerminst vanzelfsprekend. In 1909 kwam een langslopende politie-inspecteur die 'onzedelijke' uitstalling onder ogen. Onverwijld werden de desbetreffende items in beslag genomen en proces-verbaal opgemaakt: "wegens de uitstalling van zg. 'preservatifs' (-) Een en ander op grond van art. 62 der politieverordening".

In Delpher vond ik talrijke advertenties met hygiënische artikelen van de Gebr. Troostwijk. Daarin wordt vaak hun 'fraai geïllustreerde' gratis prijscourant genoemd. In de jaren dertig kostte deze vijfentwintig cent en verscheen de zevende (en vermoedelijk laatste) uitgave.  
Mozes Troostwijk en zijn broer Jacob overleden respectievelijk in 1933 en 1938. Hun broer Elkan overleefde de Tweede Wereldoorlog maar stierf enkele jaren later in 1950. Dat verklaart waarom 'de volksdrogist' in Amsterdam na de oorlog spoorloos is verdwenen. Alleen Elkan's dochter, Henriëtte Augusta Troostwijk (geboren 1916), moet er wat van hebben meegekregen want zij was rond 1942 apotheker in de Transvaalbuurt. 
 

zaterdag 1 januari 2022

Het jaar geboekt, december 2021

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

December 2021; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 8.

Gekocht: 6.
Gekregen: 2.

Totaal uitgegeven: € 279,14 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 6 is gemiddeld: € 46,52 euro per object.

Via kringloopwinkel: 1 (1).
Via boekhandel: 1 (4).
Via Marktplaats: 1 (7).
Bij de drukker/uitgever: 1 (2).
Via (online) antiquariaat: 2 (3, 8).

Modern: 4 (1, 2, 3, 4).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 2 (5, 6).
Old & rare: 2 (7, 8).

December 2021: de aanwinsten...

1. "De Bosatlas van Amsterdam" (Groningen, 2015). Kringloopvondst voor € 3,75 euro.


2. E. Sanders: "Als dank voor de gelukkigste momenten in mijn bestaan. Een feestmaal voor arme straatboekhandelaren, Parijs 1892" (Tilburg, MMXXI). Derde uitgave van de Stichting Desiderata (€ 14,90 euro, incl. verzendkosten). Om voor mij onbegrijpelijke redenen ontving Nederlands grootse internetbibliofiel een ongesigneerd exemplaar! (vraag me nu af voor wie Ewoud Sanders daar heeft zitten signeren?). 


3. J. Bel: "Bloed en rozen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1900-1945" (Amsterdam, 2015). Het - antiquarisch meest moeilijk verkrijgbare, tevens duurste - deel van deze serie, kocht ik bij De Slegte in Leiden voor € 60,- euro. Thuisgekomen besloot ik om dan ook maar meteen het mij laatst ontbrekende deel aan te schaffen dat ik toevallig vond in de reguliere boekhandel. Het gaat om:


4. T. Verschaffel: "De weg naar het binnenland. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1700-1800. Zuidelijke Nederlanden" (Amsterdam, 2016). Gekocht voor € 39,99 euro (incl. verzendkosten). Ik heb deze monumentale tiendelige serie nu compleet.


5. F. Koenegracht: "Voor 31 december. Een gedicht van Frank Koenegracht" (Den Haag, 2021). Net als vorig jaar ontving ik een bibliofiele kerstgroet van 'Iemand', c.q. boekenvriend en blogredacteur Reinder Storm. De oplage bestaat uit 25 exemplaren, genummerd I-V en
1-20. Perkamentus ontving nr. 1.

Vlak voor de kerst ontving ik een deeltjes uit de serie boekjes met Amsterdamse jeugdverhalen en kleurenillustraties van Johan Breuker, uitgegeven door boekenvriend Jos Swiers (De Althea Pers).
Van deze fraai vormgegeven bibliofiele reeks (11 alweer!) ontving ik een 'HC' exemplaar.

6. J. Breuker: "Feesten" ('s-Gravenhage, 2021). Nummer 11 van: "Dwars door West".


7. J. Rutgers: "Het gevaar van de vruchtafdrijving" (z.p./z.j. [ca. 1930]). Voorlichtingsbrochure zonder omslag. Gekocht via Marktplaats voor € 5,- euro (incl. verzendkosten).


8. "Prijscourant bevattende de meest voorkomende Nieuw-Malthusiaansche Middelen en Artikelen v. Verband- en Ziekenverpleging" (z.p. [Amsterdam]/z.j. [ca. 1930]). Zeldzame prijscourant (7e uitgave) van de Gebr. Troostwijk (Binnen Bantammerstraat 9, Amsterdam). Gekocht Via Boekwinkeltjes bij antiquariaat De Kloof (Amsterdam) voor € 155,50 euro (incl. verzendkosten). Voor mijn groeiende collectie op dit gebied! Meer hierover in mijn komende blog: "Nieuw-Malthusiaansche Middelen van 'de volksdrogist'".


Ik wens al mijn trouwer lezers (en Twittervolgers) een gezond en voorspoedig 2022.

vrijdag 10 december 2021

Matigheid en afschaffing


Het begon allemaal met een e-mailbericht van Aad van Maanen van het Leidse antiquariaat Klikspaan. In een nieuwe partij boeken was hij een bundeltje tegenkomen met verschillende traktaatjes van het "Amsterdamsch Matigheidgenootschap" en "Afschaffings-Genootschap". Het leek hem wel wat voor Perkamentus en de vraag was of ik wellicht interesse had?
Ik hoefde er niet zo lang over na te denken en besloot het bundeltje twee weken later af te halen op de Amsterdamse Spui boekenmarkt bij zijn zoon Axe. 

Thuisgekomen bekeek ik mijn nieuwe aanwinst nog eens goed. Het bleek te gaan om een convoluut met in totaal achttien verschillende titels (en één losse bijlage). Ze zijn bijgesneden en bij elkaar gebonden in een simpel kartonnen bandje, beplakt met rood gestippeld kievitsmarmer. Ik denk dat ik er nog eens een fraai doosje voor laten maken bij mijn boekbinder/-restaurator Hans Pieterse...
Vervolgens begon ik met het inventariseren van de titels en bekeek ik het resultaat op WorldCat. Met uitzondering van de eerste en laatste titel (a en r) gaat het om uitgaven van het "Amsterdamsch Matigheid-Genootschap" (b t/m k), en "Afschaffings-Genootschap" (l t/m q). Slechts vijf van de achttien hiernavolgende titels vond ik terug in een bibliotheekcollectie (deze zijn gemerkt met een *). 



b. "Het geld der dwazen" (Amsterdam/z.j.). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 1 (derde druk). *
c. "Onze kinderen. Een gesprek tusschen een' koopman en een' fabrijkant" (Amsterdam/z.j.). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 2 (tweede druk).
d. "Waartoe dient het?" (Amsterdam/z.j.). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 3 (tweede druk).
e. "Welke vruchten draagt de sterke drank voor zijne liefhebbers en voorstanders?" (Amsterdam/z.j.). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 4 (tweede druk).
f. A.W.F. Herckenrath: "De dorps-societeit, of gesprekken over het nadeel van sterken drank voor het leven en de gezondheid" (z.p. [Amsterdam]/z.j.). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 5. *
g. "Gesprek over den jenever en de matigheidgenootschappen" (z.p. [Amsterdam]/z.j. [1845]). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 6. *
h. A. Kwinkelenberg: "Een woord voor ouders" (z.p. [Amsterdam]/z.j. [1847]). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 7.


i. "Spaarbanken en spaarkassen" (z.p. [Amsterdam]/z.j.). Amsterdamsch Matigheid-Genootschap No. 8.
j. J. v.d. Z. (J. van der Zuil): "Doe wel en zie niet om! Vriendelijk woord tot hen, die met mij leden zijn van een afschaffings-Genootschap" (z.p. [Amsterdam]/z.j. [ca. 1848]).
k. "Zal ook de vrouw niet openlijk verklaren dat zij den sterken drank veracht en wenscht afgeschaft te zien?" (z.p. [Amsterdam]/z.j. [ca.1848]). *


l. "Traktaatje voor allen" (Rotterdam/z.j. [1838]). Afschaffings-Genootschap. Sterken dranken de pest der maatschappij, traktaatje No. 1.
m. "Traktaatje voor vrouwen" (Rotterdam/z.j. [1838]). Afschaffings-Genootschap. Sterken dranken de pest der maatschappij, traktaatje No. 2.
n. G. Ernst: "Traktaatje voor mannen" (Rotterdam/z.j. [1839]). Afschaffings-Genootschap. Sterken dranken de pest der maatschappij, traktaatje No. 3.
o. "Hoe Gerrit lid is geworden" (Rotterdam, 1839). Afschaffings-Genootschap, traktaatje No. 4 (voor werklieden).
p. "(Voor werkbazen, en in het algemeen voor allen, die enigen invloed op anderen bezitten)" (Rotterdam, 1840). Afschaffings-Genootschap, traktaatje No. 5.
q. "Het gouden kruis" (Rotterdam, 1840). Afschaffings-Genootschap, traktaatje No. 6 (voor jongelieden). *
r. "Akelige historie van Baas Dirk te B." (Rotterdam/z.j. [voor 1840]). Lied (met titelillustratie) en samenspraak.

Los toevoegsel (1 blad):
s. J. van der Zuil: "Toevoegsel. Uit het voortreffelijk werk van den heer Huijdecoper: Een woord van ernst en liefde aan mijne landgenooten, hetwelk door alle voor- en tegenstanders der afschaffing niet genoeg kan gelezen en herlezen worden, deel ik nog het volgende mede" (z.p./z.j.).
Het gaat hier om een toevoeging op de uitgave van de predikant en drankbestrijder T.R.C. Huijdecoper (1805-1866): "Een woord van ernst en liefde aan mijne landgenooten bij de oprigting eener Nederlandsche vereeniging tot afschaffing van sterken drank" (Amsterdam, 1846).


De traktaatjes van het "Amsterdamsche Matigheidsgenootschap" verschenen bij J.H. en G. van Heteren in Amsterdam en waren bij hen en boekhandelaar S.J. Prins (Herengracht, bij de Leliegracht) verkrijgbaar voor vijf cent per stuk. Wie er 25, 50 of meer tegelijk afnam kreeg korting. De firma J.H. en G. van Heteren werd in 1831 opgericht door Jan Heiko van Heteren, die enkele jaren later zijn broer Gerrit als vennoot opnam. Hun winkel zat in de Hartenstraat 28 (een van 'de 9 Straatjes’) en zou uitgroeien tot een van de grotere boekhandels van de stad.
De traktaatjes van het (Rotterdams) "Afschaffings-Genootschap" verschenen in eerste instantie bij H. Nijgh aldaar. Het derde vermeldt geen drukker of uitgever en de laatste drie werden uitgegeven bij drukker/boekverkoper P.J. Masier. Ze werden gratis uitgedeeld aan leden en behoeftigen en verkocht voor zevenenhalve cent per stuk bij de apothekers Eshuys (Prinsestraat, Rotterdam) en Jurrewitz (het Hang over de Zijl, Rotterdam). Nam men er meer af, of tekende men in, dan werd er korting gegeven. Alle traktaatjes van dit genootschap werden voorzien van hun stempel ('Abstine Valebis').


Over beide (lokale) genootschappen is maar weinig bekend. Het (Rotterdams) "Afschaffings-Genootschap" werd opgericht in 1838. Het "Amsterdamsche Matigheidsgenootschap" vijf jaar later, in 1843. Beide stonden aan de wieg van de moderne drankbestrijding die in Nederland rond 1840 begon. Overmatige drankconsumptie en dronkenschap stonden haaks tegenover orde, spaarzaamheid en plichtbetrachting, kernelementen van het beschavingsoffensief dat zich vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw over West-Europa verspreidde. Drankmisbruik werd niet langer gezien als een zuiver individueel probleem maar steeds meer als een maatschappelijk probleem.
Het Rotterdamse "Afschaffings-Genootschap" ging in 1844 op in de "Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Sterken Drank" ('de Blauwe Knoop'). Het "Amsterdamsche Matigheidsgenootschap" volgde in 1851. Wat er aan weinige archiefstukken rest maakt thans deel uit van het archief van de Nationale Commissie tegen Alcoholisme in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam.

Ook de "Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Sterken Drank" gaf traktaatjes ('geschriften') uit. Een paar daarvan zijn bewaard gebleven (Koninklijke Bibliotheek in Den Haag) en via Google Books te raadplegen (zie hier). Enkele eindigen met een overzicht van de verkrijgbare uitgaven en verkoopprijs. Daaruit blijkt dat men met een nieuwe reeks is gestart want de eerste nummers komen voor wat de titel noch inhoud betreft overeen met de uitgaven in mijn convoluut. Kortom, mijn aanwinst bevat niet alleen de oudste grotendeels verloren gegane traktaatjes op het gebied van drankbestrijding maar zeer waarschijnlijk ook alle traktaatjes die beide genootschappen gedurende hun kortstondig bestaan hebben uitgegeven.


De inhoud van de traktaatjes bestaat meestal uit toespraken, samenspraken en voorbeeldverhaaltjes over drankmisbruik (de gevolgen en bestrijding), dat alles gelardeerd met informatie over de desbetreffende genootschappen. Twee uitgaven in mijn bundeltje vallen min of meer buiten de boot. De eerste is het welbekende 'Morgenslokjen' (a) - nog in originele omslag - uitgegeven door de Bataafsche Maatschappij Tot Nut van 't Algemeen.
De tweede de totaal onbekende "Akelige historie van Baas Dirk te B." (r). Het zijn tevens de twee oudste uitgaven, de eerst gedateerd 1804 en de tweede ongedateerd - uitgegeven rond 1830 - door T.C. Hoffers in Rotterdam. De laatste is bovendien geen traktaat naar een lied, gevolgd door een korte "Zamenspraak tusschen Piet en zijn huisvrouw, over het afschaffen van den sterken drank, of waar blijven de centen". Omwille van zijn uniciteit (deze titel komt niet voor in de Nederlandse Liederenbank) geef ik het hier compleet weer.