2025 geboekt. Een jaar in feiten en cijfers

2025 was een uiterst succesvol jaar, vol bijzondere aanwinsten. Zo verwierf ik maar liefst twee schaarse zeventiende eeuwse stadsbeschrijvingen van Amsterdam en vier achttiende eeuwse seriewerken. Boeken waarvan ik dertig jaar geleden dacht dat ik ze vermoedelijk nooit voor een redelijk bedrag zou tegenkomen (zoals een compleet derde deel (Amstelland) uit de serie van Van Ollefen: "De Nederlandsche stad- en dorp-beschrijver") kwamen plotseling en/of toevallig binnen handbereik.

Ook een deelverzameling in de bestaande collectie kreeg een upgrade. Zoals u hier kunt lezen voorzag de internationaal bekende grafisch ontwerper Irma Boom alle door haar vormgegeven boeken in mijn collectie - die nog niet waren gesigneerd - van haar handtekening.

Met dit achtste jaaroverzicht, samengesteld op basis van de maandoverzichten, wordt wederom duidelijk wat, waar en voor welke bedragen ik mijn objecten (boeken) kocht.

Het afgelopen jaar verschenen 25 blogs, waaronder twaalf maandoverzichten. Van alle blogs die ik in 2025 schreef waar de drie meestgelezen:

1. "Lion Cachet en het 'officieel' gedenkboek 1898-1923".

2. "De Nederlandsche stad- en dorpbeschrijver (deel III)".

3. "De Carbolineum Pers in mijn bibliotheek".

Het maandelijkse uitgavenpatroon zag er in 2025 als volgt uit.

1. Januari: uitgegeven € 216,09 euro voor 6 objecten is € 36,01 euro per object

(3 gekregen).

2. Februari: uitgegeven € 512,35 euro voor 5 objecten is € 102,47 euro per object

(1 gekregen).

3. Maart: uitgegeven € 587,25 euro voor 7 objecten is €83,89 euro per object.

4. April: uitgegeven € 207,70 euro voor 6 objecten is € 34,62 euro per object

5. Mei: uitgegeven € 332,75 euro voor 8 objecten is € 41,59 euro per object

(1 gekregen).

6. Juni: uitgegeven € 216,25 euro voor 9 objecten is € 24,11 euro per object.

7. Juli: uitgegeven € 29,94 euro voor 3 objecten is € 9,98 euro per object

(1 gekregen).

8. Augustus: uitgegeven € 434,- euro voor 14 objecten is € 31,- euro per object.

9. September: uitgegeven € 4.805,- euro voor 7 objecten is € 800,83 euro per object

(1 gekregen).

10. Oktober: uitgegeven € 135,85 euro voor 3 objecten is € 45,28 euro per object.

11. November: uitgegeven € 496,- euro voor 4 objecten is € 124,- euro per object.

12. December: uitgegeven € 68,45 euro voor 7 objecten is € 9,78 euro per object (1 gekregen).

Totaal uitgegeven: € 8.041,63 euro (2024: € 3.639,88 euro) voor 79 objecten (2024: 85) is

€ 103,10 euro per object (2024: € 42,82 euro). 8 objecten kreeg ik (2024: 8).

Ten opzichte van 2024 gaf ik veel meer uit (ruim € 4000,- euro) maar dat hoge bedrag komt bijna geheel voor rekening van de maand september toen ik een topstuk kocht; Amsterdams eerste en oudste stadsgeschiedenis geschreven door J.I. Pontanus: "Rerum et urbis Amstelodamensium historia. In quae Hollandiae primum atque inde Amstelandiae oppidiq[ue] natalis, exordia, progressus, privilegia, statuta eventaque [] mirabiliacum novis urbis incrementis commerciisque ac navigationibus longinquis, aliaque ad politiam spectantia [..]" (Amstelodami, 1611). Laten we mijn kostbare septemberbezoek bij antiquariaat Brinkman buiten beschouwing dan wijkt het totale kostenplaatje niet significant af van voorgaande jaren.

Voor mijn boekbinder Hans Pieterse had ik het afgelopen jaar twee klusjes. Via Marktplaats vond ik in april (zie mijn aanwinsten van die maand, nr. 1): "Fingal, an ancient epic poem, in six books: together with several other poems, composed by Ossian the son of Fingal" (London, 1762). Een beroemde falsificatie geschreven door J. Macpherson. De oude versleten leren band werd door Hans verwijderd en vervangen door een band van oud perkament (met ribben) met daarop het oude titelschildje. De kosten van deze operatie bedroegen € 242,- euro. In december bezocht ik hem om de leren ruggen te laten restaureren van de zesdelige serie: "Kabinet van Nederlandsche en Kleefsche Oudheden...", die ik via Octopus biblio (Ebay) kocht (zie mijn aanwinsten van de maand november, nummer 1). Door onvoorziene omstandigheden is hij daaraan nog niet toegekomen. De kosten zijn dus nog niet bekend maar pro memorie reken ik op ca. € 500,- euro (t.z.t. zal ik het exacte bedrag invullen). In totaal gaf ik bij hem dus (ca.) € 742,- euro uit (in 2024 € 822,80 euro)

Waar vond en kocht Perkamentus zijn aanwinsten in 2025? Het totaallijstje (met tussen haakjes de cijfers van 2024) ziet er ditmaal als volgt uit:

- Boekwinkeltjes: 3 (5).
- kringloopwinkel: 29 (35).
- boekhandel: 3 (5).
- drukker/uitgever: 5 (1).
- boekenmarkt: 16 (10).
- (online) antiquariaat: 8 (5).
- Marktplaats: 10 (17).
- Bubb Kuyper veiling: 3 (4).
- Ebay: 2 (1).

Net als voorgaande jaren had de kringloop weer een significant aandeel in de aanwinsten. Mijn bezoek aan de Deventer boekenmarkt had uiteraard invloed op de stijging in die categorie

Kijken we vervolgens naar de verdeling in categorieën met tussen haakjes de cijfers van 2024.

- Modern: 38 (40).
- Marge & klein bibliofiel drukwerk: 7 (7).
- Old & rare: 42 (96).

Minder 'old & rare' maar wel duurder en van een hoge kwaliteit...

In het afgelopen jaar nam Perkamentus met een aantal objecten uit zijn collectie anti-conceptiebrochures deel aan de tentoonstelling "Laden en Lossen" in het Cultuurhistorisch Centrum Loppersum. Daarnaast werd in CTC-News (Magazin des Club of Ticket Collectors e.V.) door Willem Boorsma geschreven over Nederlands oudste openbaar vervoersbewijs (in mijn bezit). Tot slot verscheen het omvangrijke naslagwerk: "Brandspuitpenningen in de Lage landen", waarin veel informatie staat afkomstig uit dit blog! Deze drie wapenfeiten kunt u ook terugvinden onder het tabblad 'Perkamentus elders'.

Mijn blogredacteur Reinder Storm, conservator cartografie en reizen bij het Allard Pierson van de Universiteit van Amsterdam, heeft alle verhalende blogs in 2025 wederom 'ontspijkerd' waarvoor ik nogmaals mijn grote dank betuig. Begin december 2025 ging Reinder met vervroegd pensioen. Tijdens een druk bezocht afscheidssymposium werd, ter zijner ere en als dank voor de jarenlange plezierige en inspirerende samenwerking, een door diverse collega's samengestelde cartografische uitgave gepresenteerd: "Evert Maaskamp (1769-1834): Amsterdams kaart- en boekuitgever in roerige tijden" (Zwolle, 2025). 

Tot besluit kan ik u meedelen dat na vele jaren mijn visitekaartjes op waren. Inmiddels ben ik weer voorzien van een nieuwe kaartje. Hieronder ziet u de voor- en achterzijde van zowel het oude (links) als het nieuwe visitekaartje (rechts).

Overzicht aanwinsten per maand:

Januari
Februari
Maart
April
Mei
Juni
Juli
Augustus
September
Oktober
November
December

Utopie uit de kringloop, Plan Pieter Both

Alvorens kerstboodschappen te gaan doen besloot ik om even binnen te lopen bij mijn lokale kringloop 'De Boem'. Ik volgde mijn vaste route. Eerst inspecteerde ik de vitrines vlakbij de ingang met duurdere spullen, waaronder ook boeken. Daar zag ik ditmaal niet veel bijzonders en dus liep ik al vrij snel door naar de hoek met de boekenafdeling. Ik vond daar niet direct iets van mijn gading en wandelde tot slot langs de wand met 'antiquarische' uitgaven. Inmiddels weet ik waar de kringloopmedewerkers de laatste aanwinsten neerzetten en daartussen stond ditmaal een boek dat direct mijn aandacht trok door zijn mysterieuze rugtitel: "Plan Pieter Both".

De bruine, linnen band vermeldt op het voorplat nogmaals de titel en onderaan de uitgever 'Niemeijer - Groningen'. Vermoedelijk heeft deze op verzoek van de schrijver enkele auteursexemplaren in een linnen band gezet, want toen ik het boek opensloeg zag ik dat de oorspronkelijke kartonnen omslag (in kleur) was meegebonden. Daarna volgt de titelpagina; "Conceptvoorstel voor een rijksplan. Het plan Pieter Both. Een wereldexperiment in Staatkundige vernieuwing, Economische ordening en Sociale verbetering" (Groningen, 1948). Op de versozijde staat in handschrift: "Aan mijn broer Frans op den herinneringsdag 11 Juli 1948. PMBoth".

Een uitgave (266 blz.) die - zo bleek al gauw - in de tweedehands boekenwereld onvindbaar is (en dan is voor de kringloopmedewerkers ook niet te bepalen of dit een boek is voor in de vitrine...). Voor maar drie euro en vijftig cent nam ik dit kerstcadeautje graag mee. Thuisgekomen dook ik meteen achter de computer op zoek naar het verhaal achter deze opmerkelijke titel.

De auteur is de in Rotterdam geboren Pieter Mattheus Both (1899-1962) gehuwd met Adriana Maria van der Heul (1898-1998). De ontvanger van mijn aanwinst destijds was Pieter's zestien jaar jongere broer Frans Jacob Both. Die heeft het vermoedelijk nooit gelezen want het boek verkeert, ondanks het verkleurde beroerde naoorlogse papier, in uitstekende staat.

Pieter droeg zijn boek op aan "mijn blanke en bruine Rijksgenoten in Nederland en in Oost en West". Al bladerend en lezend werd mij al gauw duidelijk dat Pieter Both een (zeer gedetailleerde) utopie voor ogen had die nimmer is verwezenlijkt. Zijn plan verdeelde hij in vier boeken. 1. "De Chaos", vraagstukken die opgelost moeten worden. 2. "De Schemering", mogelijkheden, die zich aanbieden. 3. "Zonsopgang", het doel en de grondslagen, en tot slot 4. "De nieuwe samenleving", de Gemeenschap in Nieuw-Nederland.

Voor Both was (Nederlands) Nieuw-Guinea het toekomstige Nieuw-Nederland. Waarom dit eiland? Omdat het vele malen groter is dan Nederland en dun bevolkt ("zodat weinig last zal ontstaan van een opdringende inheemse bevolking; bovendien is deze bevolking zó primitief, dat voor concurrentie niet gevreesd behoeft te worden"). Daarnaast lag het strategisch, was het rijk aan grond-/delfstoffen en was de bodem erg vruchtbaar. Boths ideeën en plannen waren niet allemaal nieuw; ze kwamen in grote lijnen overeen met die van de Nederlandse Kolonisatie Commissie ingesteld door de Vaderlandsche Club, een conservatieve beweging opgericht in 1929 door de journalist H.C. Zentgraaff (1874-1940).

Om de uitvoering van "Plan Pieter Both" te ondersteunen en te verwezenlijken werd door Both een gelijknamige stichting opgericht (op zijn woonadres: Korreweg 81b, Groningen). Dat is best opmerkelijk want hij had zich ook kunnen aansluiten bij de hem welbekende 'Grooter Nederland Actie', waarvan vertegenwoordigers al in 1946 hadden deelgenomen aan de conferentie in Pangkalpinang over de toekomst van Nederlands-Indië en de rol van Nederlands Nieuw-Guinea.

Boths uitgave verscheen op een explosief moment in onze geschiedenis. Indonesië streefde naar onafhankelijkheid. Die zou in 1949 door Nederland worden erkend, maar Nederlands Nieuw-Guinea werd daarvan uitgezonderd. 'De kwestie Nieuw-Guinea' zou in de decennia daarna uitgroeien tot een politiek hoofdpijndossier van formaat. Pas in 1962 werd de knoop definitief doorgehakt toen Nederland, onder druk gezet door de Verenigde Staten, afstand deed van dit gebied.

In Delpher vond ik naar aanleiding van de verschijning van het boek enkele krantenartikelen zoals de bijdrage hierboven (uit het Rotterdams Parool van 30 juni 1948). Heel belangrijk is het artikel in Trouw van 12 december 1950. Daarin lezen we namelijk veel over de totstandkoming en teloorgang van deze uitgave. Ik citeer daaruit de volgende passage.

"Al 15 jaar vecht Pieter Both, een Groningse handelsman voor erkenning en nu uiteraard ook voor het behoud van Nieuw-Guinea. Nooit zag hij het land met eigen ogen, nooit zelfs zag hij het Zuiderkruis in de tropennacht schitteren aan het firmament, en toch heeft dit land van wildernis en Papoea's, van bergmeren en sneeuwtoppen, van malaria en onbekende mogelijkheden hem te pakken. Het was in 1935 dat ik voor het eerst werkelijk belang in dit vergeten rijksdeel ging stellen. Rondom mij zag ik de fatale gevolgen van een massale werkeloosheid en hoewel ik bijna niets van Nieuw-Guinea afwist, voelde ik dat daar misschien een belangrijke oplossing van onze problemen zou kunnen liggen. En Pieter Both sloeg aan het bestuderen. Elk boek, elk artikel, dat hij over dit grotendeels onbekende gebied in handen kreeg werd het zijne. Al zijn vrije tijd offerde hij er aan op. Hij sprak met tientallen personen, mensen uit regeringskringen en uit de arbeidersbeweging. En terwijl hij vorderde met zijn studie, terwijl zijn kennis vermeerderde en hij steeds meer de overtuiging werd toegedaan, dat Nederland al veel te lang zijn taak jegens dit verre land en onbekende volk had verwaarloosd, ontmoette hij overal niets dan welwillende belangstelling of botweg een totaal gebrek aan belangstelling.

Men knikte van ja of men schudde van neen, het kwam op hetzelfde neer. Men was het niet met Pieter Both eens, men vond hem eerlijk gezegd een beetje rare man om zich zo druk te maken om die wildernis. Doch Pieter Both hield vol, hij zette door. Die wildernis was 11 maal zo groot als Nederland en bij elke nieuwe studie zag hij meer mogelijkheden. Zijn gezin leed er onder, zijn gezondheid werd ondermijnd. En thans is hij wel lichamelijk herstellende, doch zijn betrekking als vertegenwoordiger bij een grote maatschappij raakte hij kwijt, zijn geld ging op aan reizen, boeken en correspondentie. Hij zag dit zelf alles het duidelijkst en steeds weer probeerde hij zich los te maken van Nieuw-Guinea, probeerde hij het slechts te zien als een 'hobby', zoals andere mensen postzegels verzamelen of modelvliegtuigen bouwen. 'Toen ik aan het begin van de oorlog voldoende materiaal verzameld had om een boek te schrijven, ontviel mij plotseling de moed. Ik vroeg mij af of ik niet te hoog had gegrepen en of het niet beter was om alles maar te laten zoals het was. Ik had een kamer vol met boeken over Nieuw-Guinea en andere onderwerpen, moest ik er nu zelf nóg een bijschrijven? Die Zondag ging ik naar de kerk en alles wat daar gezegd en gezongen werd ging aan mij voorbij. Mijn hoofd was bij andere dingen. En toen plotseling hoorde ik de mensen rondom mij zingen 'Vat aan het werk! Vat aan!'. Het waren de laatste woorden van het laatste gezang, dat gezongen werd. Ik kreeg een schok en zag hierin een onmiskenbaar teken.

Dit werk was mij opgelegd en mocht ik nu niet meer van mij afschuiven. En ik sloeg aan het schrijven'. Zo ontstond het plan-Pieter Both, een boek van 266 pagina's, dat bij verschijnen in alle kringen veel lof oogstte. Vakmensen prezen het, regeringsautoriteiten zochten contact met Pieter Both en spraken haar waardering uit voor dit boek, dat naast veel idealisme en geloof ook getuigde van een enorme kennis van Nieuw-Guinea. En... van officiële zijde verzocht men de schrijver zich van verdere propaganda te onthouden teneinde de onderhandelingen met Indonesië niet ongunstig te beïnvloeden. Pieter Both bracht dit laatste financiële offer. Ruim 700 exemplaren werden vastgehouden en nimmer verkocht en de gedrukte vellen voor nog eens 3000 exemplaren liggen te wachten op de boekbinder.

Dat was tot nu toe de enige reële daad, die men van 'officiële zijde' stelde. Dat was in 1948".

Nu wordt meteen duidelijk waarom deze - op eigen kosten gepubliceerde - uitgave antiquarisch onvindbaar is. Van de totale oplage (zeer waarschijnlijk 4000 exemplaren) werd nog geen 10 procent verspreid (een kleine driehonderd boeken, á ƒ 4,90 per stuk). De rest, ruim 3700 gebonden en ongebonden exemplaren, verdween uiteindelijk geruisloos in de papiermolen.

Pieter Both overleed op 8 mei 1962, een week nadat Nederlands Nieuw-Guinea aan de Indonesische autoriteiten was overgedragen. Zijn uitgewerkte utopie "Plan Pieter Both" verdween uit de geschiedenis en het collectieve geheugen. Tachtig jaar later is zijn levenswerk alleen nog in enkele (universitaire) bibliotheken op te vragen. Antiquarisch is het een zeldzaam curiosum geworden. Niemand die zijn grafsteen passeert op de Groningse begraafplaats Selwerderhof (06/01/197) zal zich dit alles realiseren.

Het jaar geboekt, januari 2026

In 'Het jaar geboekt, [maand en jaar]' houd ik bij wat ik gedurende een maand bij elkaar verzamel inclusief 'de cijfers', soms met toelichting en/of opmerkingen. Ik begon hiermee in 2018, aanvankelijk als aparte rubriek (onder een eigen tabblad). Met ingang van 2024 publiceer ik mijn maandoverzichten direct op de 'homepage'. Na afloop van het jaar geef ik een totaaloverzicht in '[Jaar] geboekt. Een jaar in feiten en cijfers'.

Januari 2026 de cijfers...

Totaal aantal objecten: 10.

Gekocht: 5.
Gekregen: 5.

Totaal uitgegeven: € 410,-  euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 5 is gemiddeld: € 82,- euro per object.

Via kringloopwinkel: 1 (2).

Via boekenmarkt: 3 (3, 4, 5).
Via Catawiki: 1 (1).

Modern: 1 (10).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 4 (6, 7, 8, 9).
Old & rare: 5 (1, 2, 3, 4, 5).

Januari 2026: de aanwinsten...

1. J. Koning: "Verhandeling over den oorsprong, de uitvinding, verbetering en volmaking, der boekdrukkunst" (Haarlem, 1816). Gebonden in halfleren contemporaine band. Rug gestempeld met rood titelschild. Ex-libris L. van Dyck en het stempel van: 'Louis Mertens, Longue rue de l'Evêque, Anvers' (in 1897 werd hij gemeenteraadslid) op het titelblad. Gekocht via Catawiki voor € 115,14 euro (inclusief veiling- en verzendkosten) van iemand die het boek vlak daarvoor had gekocht bij De Slegte voor ca. € 160,- euro (en hoopte dat het meer zou opbrengen...).

2. S.A. Tissot: "L'onanisme: dissertation sur les maladies produites par la masturbation" (Paris, 1765). De derde Parijse druk van deze bekende uitgave over de gevaren van zelfbevrediging (onanie). Gebonden in een versleten halfleren (burgemeesters)band. Ik had hiervan al een Nederlandse editie uit 1835. Gekocht (via Marktplaats) bij de kringloop in Leiden voor € 100,- euro.

Op de eerste Amsterdamse Spui boekenmarkt van dit jaar kocht ik drie uitgaven (3, 4 en 5) bij Axe (antiquariaat Klikspaan uit Leiden) voor een vriendenprijsje van in totaal € 150,- euro. Eén boekje kreeg ik (zie nr. 10).

3. P. Scheltema: "Hendrik van Brederode te Amsterdam in 1567" (Amsterdam, 1846). In mijn bibliotheek staat nu vrijwel alles wat Pieter Scheltema alias 'Piet Perkament' (Amsterdams eerste stadsarchivaris) heeft geschreven. 

4. P. Burman: "Brederodius, seu libertatis Batavae secularia altera, in nonas Apriles anni MDCCLXVI incidentia. Carmine elegiaco celebrata in Illustri Amstelaedamensium Athenaeo D. XX. Octobris, ejusdem anni" (Amsterdam, 1766). Honderd bladzijden, inclusief inleiding en aan het einde 15 lofdichten (blz. 59 t/m 100) voor Burman's lofzang op Hendrik van Brederode (één van de grondleggers van de Nederlandse opstand). Daaronder een Italiaans sonnet dat kennelijk ook los op foliobladen werd gedrukt en verspreid, want een exemplaar daarvan is na de titelpagina toegevoegd.

Met een gravure van een geuzenpenning op blz. 20. Lofzang op het tweede eeuwfeest van de vrijheid van de Nederlandse Republiek uitgesproken door Petrus Burman junior, klassiek filoloog, Neolatijns dichter en gevierd Latijns redenaar, hoogleraar aan de Universiteit van Franeker en (vanaf 1742) het Athenaeum Illustre te Amsterdam. Met de oorspronkelijke sitspapieren omslag gebonden in perkamenten band.

5. P. Burman (junior): "Brederode of het tweede eeuwgetijde der Nederlandsche vrijheid, verschenen den vijfden van april MDCCLXVI, in de doorluchtige schoole te Amsterdam den 20sten october deszelfden jaars met een feestzang gevierd" (Amsterdam, 1767).

Zestig bladzijden, inclusief inleiding en een lofdicht in het Nederlands aan het einde. Met een gravure van een geuzenpenning op blz. 20. Nederlandse vertaling door Antoni Hartsen (1719-1782) van de voorgaande aanwinst. Gebonden in halfperkamenten band met linnen platten.

6. W. Heijting: "Geluiden van toen" (Zevenhoven, 2026). Tien haiku's met de beste wensen voor 2026 gekregen van W. Heijting. Oplage 'enkele tientallen' voor familie, vrienden en goede bekenden.

7. "Letterspace 50" (Amsterdam, 2026). Koppermaandaguitgave van Drukkerij/Uitgeverij De Buitenkant in Amsterdam.

8. G. Achterberg: "Cartering" (Den Haag, 2026). Net als vorig jaar van 'Iemand' (c.q. boekenvriend en 'blogredacteur') Reinder Storm ontving ik dit bibliofiele nieuwjaarsgeschenk. De oplage bestaat uit 30 exemplaren. Perkamentus ontving nr. 21.

9. A. de Haas: "Drukkers en schrijvers in de Jordaan 1670-1750. Een wandeling" (Amsterdam, 2026). Iets verlate geïllustreerde jubileumuitgave verschenen ter gelegenheid van het zeventigjarige bestaan van antiquariaat Brinkman in Amsterdam. Oplage 350 exemplaren. Ik was helaas verhinderd bij de lezing en presentatie van dit boekje, maar kreeg mijn exemplaar van Frank Rutte op de Amsterdamse Spui boekenmarkt. Overigens verscheen bij het zestigjarig bestaan van antiquariaat Brinkman ook al een wandelgidsje geschreven door H. van der Veen en J. Waterschoot: "Boekverkopers aan het Singel. Een historische wandeling tussen Torensluis en Muntplein" (Amsterdam, 2015), in een oplage van 500 exemplaren.

10. I. Smeets: "Onder Leidse professoren. Een academisch dagboek" (Leiden, 2026). Speciaal gedrukt voor vrienden en relaties van het Leidse antiquariaat Klikspaan. Oplage 250 stuks, ik ontving nr. 59.