vrijdag 11 oktober 2019

Het jaar geboekt, september 2019

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

September 2019; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 11.
Gekocht: 11.

Totaal uitgegeven: € 214,90 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 11 is gemiddeld: € 19,54 euro per object.

Via Boekwinkeltjes: 2 (4, 5).
Via kringloopwinkel: 3 (1, 2, 3).
Via boekhandel: 6 (6, 7, 8, 9, 10, 11).

Modern: 11 (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11).

September 2019: de aanwinsten...

Mijn regelmatige kringloop-strooptochten leveren altijd wel wat op. De volgende drie boeken ( 1, 2 en 3) kocht ik daar voor in totaal € 6,75 euro, een prikkie!


1. W. Kusters: "Mijn versnipperd bestaan. Het leven van Kees Fens 1929-2008" (Amsterdam, 2014). Ik heb altijd met veel plezier - vooral in mijn studententijd - zijn krantenstukjes gelezen. Fens bezat een grote privebibliotheek (geveild bij Bubb Kuyper in Haarlem) maar daarin zat weinig bibibliofiel of bijzonders. Het was vooral een lees- en werkbibliotheek.


2. M. van Delft (e.a.): "Wonderland. De wereld van het kinderboek" (Zwolle, 2003). Gebonden versie (met stofomslag). Destijds verschenen bij bij de tentoonstelling 'Wonderland - Van Pietje Bell tot Harry Potter' in de Kunsthal Rotterdam. Met veel boeken die ik als kind heb gelezen (of nu verzamel).


3. K. Lippincott (red): "Het verhaal van de tijd" (Schuyt & Co, 1999). 'Time flies, if you have fun' in de kringloop. Boek uitgebracht bij de tentoonstelling "The Story of Time" in The Queen's House, National Maritime Museum, Greenwich, London.


4. H. Avril: "Biblia Pauperum. A facsimile edition" (1987). Gekocht via Boekwinkeltjes bij het Utrechtse antiquariaat Aleph voor € 61,95  euro (incl. verzendkosten).


5. C. Schneider: "Blockbücher des Mittelalters. Bilderfolgen als Lektüre" (Mainz, 1991). Gekocht via Boekwinkeltjes bij Foliobooks Antiquarian Booksellers voor € 25,95 euro (incl. verzendkosten). Belangrijke wetenschappelijke overzichtsstudie. Destijds verschenen bij de gelijknamige tentoonstelling in het Gutenberg Museum in Mainz. De nummers 4 en 5 kocht ik tijdens het schrijven van: "Op zoek naar de Biblia Pauperum van 1839".

Helaas! Boekhandel Minotaurus in Amsterdam sloot per 1 oktober 2019 definitief zijn deur. Alle boeken in de winkel waren afgeprijsd en in de laatste week van september zelf met 75%! Mijn gulzig grijpen resulteerde in de aanschaf van zes boeken (nrs. 6, 7, 8, 9, 10 en 11) voor in totaal € 120, 25 euro. Meer hierover in "Vaarwel Minotaurus".


6. H. Liebaers: "Meestal in opdracht. Brusselse kant-tekeningen van een bibliothecaris" ('s Gravenhage/Antwerpen, 1982).


7. J. Goudswaard: "Uit het leven van een boekenleurder" (Kalmthout, 2017). Bibliofiele heruitgave van De Carbolineum Pers met een nawoord van P.J. Buijnsters. Dit boekje verscheen oorspronkelijk in 1915. Ik kocht nr. 12 van de tweede serie van 50 genummerde exemplaren.


8. "Catalogus Librorum Werbrouck. Met een inleiding van Boris Rousseeuw" (Wildert, 1997). Met de hand gezet op geschept Zerkall. Initialen met de hand ingekleurd. Nummer 18 van de 50 arabisch genummerde exemplaren.


9. J.-K. van West: "De opvoeding van de bibliofielen. Kanttekeningen van een boekbinder" (Kalmthout, 2018). Eerste druk van 60 genummerde exemplaren. Ik kocht nr. 33 in kartonnen band.


10. "De arte et libris. Festschrift Erasmus 1934-1984" (Amsterdam, 1984). Eén van de 550 exemplaren uitgegeven door de befaamde antiquaar A. Horodisch van Erasmus antiquariaat en boekhandel Amsterdam. Uitgave in smetteloze nieuwstaat met stofomslag en los bijgevoegd intekenformulier (waaruit blijkt dat dit boek destijds maar liefst tweehonderdzestig gulden kostte!).


11. Albert Haemmerle en Olga Hirsch: "Buntpapier. Herkommen - Geschichte - Techniken - Beziehungen zur Kunst" (München, 1977). Het bekende standaardwerk over sierpapier waarvoor nog steeds antiquarisch hoge bedragen wordt gevraagd.

dinsdag 1 oktober 2019

Vaarwel Minotaurus


Op een zonovergoten vrijdag 20 september bezocht ik de Amsterdamse Spui boekenmarkt. Ik vond er niets van mijn gading, maar sprak er onder andere met Aad van Maanen over zijn nieuwe blog "Boekhandelsetiketjes, een reis langs Nederlandse boekhandels" en met mijn passerende blogredacteur Reinder Storm over zijn succesvolle: "De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten" (Lannoo, 2019), waarvan inmiddels toch zo'n 19.000 exemplaren (vier drukken) zijn verschenen.

Vervolgens slenterde ik via boekhandel Scheltema op het Rokin naar Jos Albers op het Waterlooplein. Daar trof ik in eerste instantie niet Jos maar Nol Sanders aan, medelid van het Nederlands Genootschap van Bibliofielen. Ik had hem al een tijdje niet gezien en we spraken over bibliofiele koetjes en kalfjes toen hij mij plots mededeelde dat boekhandel Minotaurus per 1 oktober zijn deur zou gaan sluiten. In Minotaurus (in de Sint Antoniesbreestraat 3-D) heb ik, alweer lang geleden, Nol voor het eerst ontmoet. Gedurende achtentwintig jaar, tussen 1988 en 2016, was hij daar de 'uitbater'.


Nog maar een decennium geleden waren er in Amsterdam twee boekhandels die zich specialiseerden in bijzonder bibliofiel margedrukwerk, maar na het sluiten van Nijhof & Lee in de Staalstraat in 2010 en een kortstondig bestaan daarna in afgeslankte vorm in de receptieruimte van bijzondere collecties van de UVA (thans Allard Pierson) had Minotaurus het rijk alleen.
Daaraan komt nu definitief een einde. De teloorgang van de Minotaurus boekwinkel, 'voor het langzame boek: bibliofilie, boekverzorging, boekgeschiedenis en typografie' is volgens ingewijden met name te wijten aan internet. Steeds vaker werden bijzondere uitgaven en bibliofiele pareltjes direct bij de drukker/uitgever besteld. De winkel werd voor tal van margedrukkers als afzetkanaal gewoonweg te marginaal.


Erg jammer dus, maar Nol had nog wel een opwekkende mededeling. Tot de sluiting gold er een korting van 50 % op alle boeken in de winkel. Dat was natuurlijk niet tegen dovemansoren gezegd!
Na een half uurtje nam ik afscheid en stiefelde richting Minotaurus waar Hans van Daalen, de huidige, tevens laatste beheerder van Minotaurus, met wat hulp van anderen druk bezig was de resterende winkelvoorraad te inventariseren. De duurste (kunstenaars)boeken waren al naar het Haarlemse veilinghuis Bubb Kuyper gebracht maar desondanks trof ik nog heel veel lekkers aan.


Het eerste boek dat ik uit het schap trok was "De arte et libris. Festschrift Erasmus 1934-1984" (Amsterdam, 1984). Eén van de 550 exemplaren, uitgegeven door de befaamde antiquaar Abraham Horodisch (1898-1987) van Erasmus antiquariaat en boekhandel Amsterdam. Kennelijk een exemplaar dat na het verlaten van de drukpers in een stil hoekje was gelegd want de uitgave (met stofomslag en los ingevoegd prospectus) verkeerde in smetteloze staat. Het boek kostte destijds een fortuin; maar liefst tweehonderdzestig gulden en is thans antiquarisch nog steeds niet goedkoop. Vijftig procent uitverkoopkorting reduceerde het totaalbedrag tot een luttele € 12,- euro en dat is bijna gratis voor dit werk, dat ik ooit overwoog te kopen voor het vijfvoudige!


De volgende twee uitgaven lagen in de vitrinekast en zijn beiden niet lang geleden verschenen bij mijn favoriete margedrukker De Carbolineum Pers. Naast (dure) handgezette en gedrukte uitgaven geeft die ook (goedkopere) digitaal geproduceerde, maar goed verzorgde, boeken uit waarvan ik in februari nog de uitgave kocht van O. Uzanne: "Bibliofiele verhalen. Gekozen, vertaald en toegelicht door Frans Willem Verbaas. Met pentekeningen van Stijn Felix" (Kalmthout, 2018). 
Die staat in mijn bibliotheek nu naast de bibliofiele heruitgave van: J. Goudswaard (1870-1959): "Uit het leven van een boekenleurder" (Kalmthout, 2017) met een uitgebreid en lezenswaardig nawoord van boekengoeroe P.J. Buijnsters. De oorspronkelijke uitgave van Goudswaard verscheen in 1915 (en daarvan bezit ik, zoals de foto laat zien, ook een exemplaar). Mijn bibliofiele heruitgave draagt nummer 12 (van de tweede serie van vijftig genummerde exemplaren). Daarnaast kocht ik de uitgave van J.-K. van West (1889-1969): "De opvoeding van de bibliofielen. Kanttekeningen van een boekbinder" (Kalmthout, 2018). Mijn exemplaar is nummer 33 (in kartonnen band) van de eerste druk van zestig genummerde exemplaren.


Samen, voor nog geen € 24,- euro, gingen ze in mijn tas. Tot slot kocht ik ook een boekje dat ik niet lang geleden via Boekwinkeltjes had willen bestellen en dat nu voor het grijpen lag en wel de uitgave van H. Liebaers (1919-2010): "Meestal in opdracht. Brusselse kant-tekeningen van een bibliothecaris" ('s-Gravenhage/Antwerpen, 1982). Liebaers was hoofdconservator van de Belgische Koninklijke Bibliotheek van 1956 tot 1974 en zijn avonturen in - en herinneringen aan de boekenwereld vormen aangename lectuur voor elke bibliofiel.


Totaal had mijn bezoek aan Minotaurus een uur geduurd en € 61,50 euro gekost.
Met gemengde gevoelens verliet ik het winkeltje... Vaarwel Minotaurus...
Maar niet voor lang, want enkele dagen later ontdekte ik dat ze op Boekwinkeltjes ook het bekende boek aanboden van Albert Haemmerle (1899-1976) en Olga Hirsch: "Buntpapier. Herkommen - Geschichte - Techniken - Beziehungen zur Kunst" (München, 1977). Het boek geldt als een standaardwerk op het gebied van sierpapier (waaronder marmerpapier) en antiquarisch worden er nog steeds bedragen tot € 200,- euro voor gevraagd, zoals bij antiquariaat Kok in Amsterdam. Ik ben een fan van sierpapier en heb er al eens lang geleden over geschreven in: "Boek en bom" waar het gaat over mijn door oorlogsgeweld zeldzaam geworden uitgave van: “Die Kunst des Marmorierens oder die Herstellung von Buchbinder- Buntpapieren mit Wasserfarben auf schleimhaltigen Grund” (Stuttgart, 1940), geschreven door Professor Franz Weisse (1878-1952).


Meteen stuurde ik een e-mail met de vraag of ik het boek ook online via Boekwinkeltjes tegen 50 % korting kon bestellen. Dat kon inderdaad zo berichtte Hans van Daalen mij, maar...
Bij afhalen gold in de laatste openingsweek een korting van 75 %!
Tja... daarover hoefde ik niet lang na te denken en bovendien zou het verzendkosten schelen. En dus - lieve lezers - haalde ik op de één na laatste openingsdag (na een korte nachtdienst te hebben gewerkt) Haemmerle's standaardwerk op voor het onwaarschijnlijk lage bedrag van € 27,50 euro.
Uiteraard kon ik mij niet beheersen beperken tot alleen dit boek en nam ik een derde fraaie bibliofiele uitgave mee van De Carbolineum Pers. Het gaat om de "Catalogus Librorum Werbrouck. Met een inleiding van Boris Rousseeuw" (Wildert, 1997). Met de hand gezet en gedrukt op geschept Zerkall-papier. Fraaie met de hand ingekleurde initialen (nummer 18 van de vijftig Arabisch genummerde exemplaren). In "Gek geworden" en "Met rode oortjes" kunt u lezen over enkele andere met de hand gezette en gedrukte uitgaven van De Carbolineum Pers die in mijn bibliotheek staan en zelfs de prospectussen van deze drukker vind ik verzamelwaardig. Normaal kostte deze bibliofiele uitgave € 125,- euro, nu bleef daarvan met korting nog een schamele € 31,25 euro over. Al met al heb ik dus bij Minotaurus € 120,25  euro uitgegeven maar dat had zonder korting € 358,- euro geweest!


Als u dit leest is de winkel voorgoed gesloten. Jammer maar helaas...
Alles wat de afgelopen weken tijdens de uitverkoop niet werd verkocht is overgenomen door antiquariaat Kok in Amsterdam. Die partij bevat o.a. nog een aantal exemplaren van Haemmerle's standaardwerk. Ben benieuwd wat Kok er voor gaat vragen...

vrijdag 20 september 2019

Op zoek naar de Biblia Pauperum van 1839


Blokboeken behoren tot de oudste voorbeelden van de boekdrukkunst. Het oudst bekende exemplaar, de Diamantsoetra, is Chinees en gedateerd, 11 mei 868!
In Noordwest-Europa verschijnen ze pas vanaf het midden van de vijftiende eeuw en één van de meest bekende voorbeelden is de zogenaamde 'Biblia Pauperum' waarvan ook een exemplaar berust in de Koninklijke Bibliotheek (KB). Omdat ze moeilijk te dateren zijn en vrijwel gelijktijdige verschenen met de eerste incunabelen werden ze hier in het verleden nog wel eens aangezien voor een "voortbrengsel der Costeriaansche pers". Van het type dat in de KB berust (er bestaan verschillende typen, vaak in meerdere staten/edities) zijn diverse exemplaren, soms ingekleurd, vaak incompleet bewaard gebleven (een compleet exemplaar bestond uit 40 enkelzijdig bedrukte bladen).
Het laatste exemplaar uit een privécollectie werd in juni 2002 bij Christie's geveild voor
£ 303.650,- pond. Vijftien jaar later - in 2017 - dook het boek weer op tijdens de 56ste antiquarenbeurs in Stuttgart (Duitsland). Ditmaal werd het te koop aangeboden door Antiquariat Bibermühle van Heribert Tenschert voor 'slechts' € 1.850.000,- euro.


Dat, lieve lezers, ging (en gaat) mij iets boven het beschikbare budget en daarom stel ik mij sinds kort tevreden met een 'next best' fraaie facsimile uitgave van H. Avril: "Biblia Pauperum. A facsimile edition" (1987) die ik via Boekwinkeltjes kocht bij antiquariaat Aleph in Utrecht. Ik bestelde tegelijkertijd de interessante uitgave van C. Schneider: "Blockbücher des Mittelalters. Bilderfolgen als Lektüre" (Mainz, 1991). Deze wetenschappelijke overzichtsstudie - een must voor liefhebbers - verscheen destijds bij de gelijknamige tentoonstelling in het Gutenberg Museum in Mainz en vermeldt maar liefst 128 bewaard gebleven exemplaren of fragmenten van de 'Biblia Pauperum'.


Wellicht vraagt u zich nu af waarom Perkamentus plotseling zo geïnteresseerd is in dit blokboek?
Welnu, die belangstelling werd gewekt toen ik enkele weken geleden op de Amsterdamse Spui boekenmarkt een antiquarisch zeldzaam boekje kocht geschreven door de negentiende eeuwse boekhandelaar Dirk Groebe (1789-1867), getiteld: "Beschrijving van een nieuwlings ontdekt exemplaar van de Biblia Pauperum en de Ars Moriendi" (Amsterdam, 1839), gebonden in een modern zwart kunstleren bandje en blijkens het stempel uit de bibliotheek van de 'Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels'.


In de inleiding schreef Groebe dat hij in de nalatenschap van de Arnhemse predikant H.H. Donker Curtius (1778-1839) twee blokboeken aantrof. Het ging om een tot dan toe onbekend exemplaar van de 'Biblia Pauperum' (met 39 van de 40 enkelzijdig bedrukte bladen, met als watermerk de gotische letter P) alsmede een 'Ars Moriendi' die waren samengebonden met de incunabel van Werner Rolevink (1425-1502) 'Fasciculus Temporum' (Argentine, 1488). Dat was toen al 'groot' boekennieuws en de Groninger Courant maakte daarvan melding op 8 oktober 1839 (niet veel later gevolgd door het "Journal de la Haye" van 2 november 1839):

"De boekhandelaar D. Groebe alhier heeft, naar wij vernemen, voor eenige dagen eene afdruk ontdekt van de zoogenoemde Biblia Pauperum, welker bestaan tot nu toe verborgen schijnt geweest te zijn, en die als het werk van Laurens Koster gemeenlijk beschouwd wordt. Een onzer letterkundige tijdschriften zal eerstdaags, zegt men, een uitvoerig berigt deswege openbaar maken".

Inderdaad treffen we in de Algemene konst- en letterbode van 1839 (nummer 46, blz. 274-278) een kort verslag aan van deze ontdekking. Niet veel later moet Groebe's uitgave 'gedrukt voor rekening van den schrijver' in een beperkte oplage zijn verschenen.
Zo'n aparte uitgave leende zich meer voor zijn ontdekking, schreef Groebe omdat het hele artikel te uitgebreid was voor het eerdergenoemde tijdschrift en bovendien ongeschikt omdat hij een facsimile wilde opnemen van zijn bijzondere vondst.
Die facsimile bij de titelpagina laat duidelijk zien wat Groebe ook bescheef: "de prenten zijn ongelijk veel bleeker van kleur dan de letterdruk". De afbeelding toont het centrale gedeelte van pagina K met de beproeving van Jezus in de woestijn (Mattheüs 4, vers 1-3).  Een waarschijnlijk belangrijker reden voor een aparte uitgave was dat dit commercieel wel zo handig was bij de verkoop van het boek.
Die vond niet lang daarna plaats, zo blijkt uit een uitvoerige advertentie in de "Oprechte Haarlemsche Courant" (d.d. 5 maart 1840). Groebe's publicatie kon zo meteen dienst doen als aparte informatiebron bij de verkoop en de weinige exemplaren die er toen nog waren van zijn beschrijving werden aangeboden voor zestig cent per stuk. Door die krantenadvertentie werd mijn nieuwsgierigheid gewekt. Aan wie was de 'Biblia Pauperum' verkocht? Waar was het boek sindsdien gebleven? Mijn speurtocht naar de huidige verblijfplaats bleek niet zonder hindernissen.

Allereerst raadpleegde ik de 'Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren (DBNL)' met het door Jeronimo de Vries Jzn. (1808-1880) geschreven levensbericht van D. Groebe in "Levensberichten der afgestorven medeleden van de Maatschappij der Nederlandsche letterkunde" (Leiden, 1867). Daarin staat in een voetnoot (blz. 202) dat de 'Biblia Pauperum' door Groebe zelf werd gekocht, voor driehonderd gulden, voor rekening van Cornelis Charles baron Six van Oterleek. Wie daarna op zoek gaat naar deze adellijke heer komt bedrogen uit er al gauw achter dat die zeven jaar vóór de veiling, in 1833, overleed en dus onmogelijk de koper kan zijn geweest.
Vervolgens zocht en vond ik een exemplaar van de desbetreffende veilingcatalogus van
J. Radink en D. Groebe (Amsterdam, 1840) waar bij dit kavelnummer in de marge een handgeschreven aantekening staat dat de koper jonkheer mr. Hendrik Six van Hillegom (1790-1847) was.


Verder kwam ik met Piet Buijnsters' "Geschiedenis van het Nederlandse antiquariaat" (Nijmegen, 2007) waarin hij Groebe's vondst, diens 'grootste triomf' op antiquarisch gebied, beschreef (blz. 38/39, hoofdstuk 2, 'De oude handel'). Maar ook hij raakt in de war met die Six-families wat blijkt uit zijn voetnoot hierbij (15) waarin hij meldt dat deze 'Biblia Pauperum' later in het bezit kwam van prof.dr. Jan Six (1857-1926). Het was echter niet Jan maar Jan Pieter Six (1824-1899) wiens nalatenschap op 7 mei 1901 werd geveild bij Frederik Muller & Co. ("Catalogue de Manuscrits et de livres provenant des collections Baron van den Bogaerde de Heeswijk, Jhr.Dr. J.P. Six à Amsterdam, M.- L. Hardenberg à la Haye, M. - A.J. Lamme, ancien directeur du Musée Boymans á Rotterdam"). Het boek bracht daar een recordprijs op van zestienduizend gulden die werd betaald door de bekende Londense antiquaar Bernard Alfred Quaritch (1870-1913).

Daarmee is mijn zoektocht bijna volbracht. Want met deze informatie is het voor Perkamentus niet zo heel moeilijk meer om uit te vinden dat Quaritch op zijn beurt de 'Biblia Pauperum' in 1919 verkocht aan de Amerikaanse Pierpont Morgan Library & Museum (New York). Deze enorm rijke bibliotheek werd grotendeels bijeengebracht door de Amerikaanse miljardair John Pierpont Morgan (1837-1913). Daar werd Groebe's convoluut uit elkaar gehaald en de onderdelen afzonderlijk opnieuw gebonden. De 'Fasciculus Temporum' (PML 20985) door Marguerite Duprez Lahey (1880-1958), in een halfleren band van bruin geitenleer en kartonnen platten beplakt met sierpapier en de 'Biblia Pauperum' (PML 3193) door Deborah Evetts, in een moderne perkamenten band. En de 'Ars Moriendi'?

"formerly PML 3192, deaccessioned (1975), current location unknown"...

Tijd voor een nieuwe zoektocht!