Pars Quarta

Oftewel 'deel vier', maar van wat?
Ik kan me herinneren dat deze vraag ook speelde toen ik het boekje vele jaren geleden kocht. Goedkoop; want een antwoord op deze vraag had ook de verkoper niet.

“PARS QUARTA. Amstelaedami, conspectus magnifïci et augusti” staat er in gouden letters op dit vermoedelijk begin 20ste eeuwse driekwart perkamenten bandje.
Kennelijk overgenomen van de ‘titelpagina’ die geen titelpagina is (geen vermelding van een uitgever, drukker, plaats en jaartal) maar een sierlijke tussentitel voor een ‘vierde deel’ over Amsterdam.
Vervolgens bevat dit oblong boekje (18,5 x 24 cm.) zeventien ongenummerde Amsterdamse stadsgezichten met eronder titels in het Latijn en Nederlands. Ook de uitgever staat er bij; (‘exc’) Petrus Schen(c)k (1645- 1715). Een van origine Duitse graveur die zich rond 1684 in Amsterdam vestigde en een uitgebreid oeuvre heeft nagelaten.

Via de beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam kwam ik er al gauw achter dat de gravures – met zijn prominente water- en wolkenpartijen en langs een liniaal getrokken huizenrijen - werden gemaakt door Jan van Call (1656-1703). Van een aantal is zelfs zijn tekening bewaard gebleven die als voorbeeld diende. Alles goed en wel, maar daarmee was mij nog steeds niet duidelijk voor/uit welke uitgave deze gravures waren.

Dat kwartje viel pas toen ik onlangs op de website van de Koninklijke Bibliotheek belandde en daar onder de actualiteiten las dat er een nieuw ‘bladerboek’ online beschikbaar is: “Admirandorum Quadruplex Spectaculum; delecturn, pictum, et aeri in cisum, per Johannem van Call”, ofwel 'Viervoudig schouwspel van wonderen' (Amsterdam, ca. 1694-1697). Een bijzonder exemplaar want het werd gedrukt in kleur (Teyler-procédé). In totaal eenenzeventig gravures met de belangrijkste plaatsen aan de Rijn, Het Loo, Honselaarsdijk, Den Haag en (deel vier) Amsterdam. Bingo!

Aan deze uitgave werd al eens eerder uitvoerig aandacht geschonken door (de befaamde) mejuffrouw dr. I.H. van Eeghen (1913-1996) in het jaarboek Amstelodamum (jrg. 66, 1974): “Petrus Schenk en zijn ‘afbeeldinge der voornaamste gebouwen van Amsterdam”.
Zij schreef hierover ondermeer:

“De tekeningen van (Jan) Van Call werden niet alleen gebruikt voor het vervaardigen van grote koperplaten, waarmee werd geëxperimenteerd in kleurendruk en ook wel in zwarte druk, maar eveneens door Schenk voor een heel bijzonder werkje in klein formaat. Het is de bekende ‘Admirandorum Quadruplex Spectaculum; delecturn, pictum, et aeri in cisum, per Johannem van Call’. Schenk graveerde vermoedelijk zelf de titelpagina en maakte zeker de zwarte kunstprent met het portret van Frederik, hertog van Saksen, aan wie hij het werk opdroeg. Het oblongboekje bevat, zoals uit de titel blijkt, vier gedeelten. Ik vermeld ze, niet volgens de vier titelpagina’s in het Latijn, maar uit het ‘Register’, dat achterin is opgenomen: I (l-19) Gesichten aan den Rhynstroom. II (20-44) Het Loo en andere Vorstelyke Huysen. III (45-54) Gesichten van ‘s Gravenhaghe. IV (55-71) Gesichten van Amsteldam.
De uitgaaf dateert van op zijn vroegst 1694, het eerste regeringsjaar van Frederik van Saksen, en van uiterlijk 1697. In dat jaar werd hij als August koning van Polen
(-). De Amsterdamse afbeeldingen waren toen al enige jaren oud, maar het waren er maar 17 van 71 en het is heel goed denkbaar, dat andere gedeelten nog later door Van Call vervaardigd waren. Zeker is, dat de titelpagina hier de waarheid vermeldt en dat het graveerwerk met zijn sterke tegenstellingen in zwart-wit typisch voor Van Call is.

De gravures zijn zo uniform, evenals ook de onderschriften in Latijn en Nederlands (alleen C. P. en cum Privil(egio) wisselen wel eens af), dat men hier niet aan een latere bundeling van een aantal bestaande prenten hoeft te denken. Zeker heeft Van Call de gravures in betrekkelijk korte tijd speciaal voor de Quadruplex vervaardigd. Bij de exemplaren, die ik onder ogen had, zijn de 71 nummers niet aangebracht. Later moet dit wel gebeurd zijn, want op losse afdrukken vindt men vaak de nummers.
Niet alle tekeningen van Van Call werden in beeld gebracht. De 17 afbeeldingen van Amsterdam (‘Pars quarta. Amstelaedami, conspectus magnifïci et augusti.‘) geven alle gezichten op de wateren van de stad, en wel twee profielen van de IJzijde, twee van de IJgracht, drie van de Herengracht, een van het Singel, van de Voorburgwal, van de Muidergracht, van de Achtergracht en van de Keizersgracht en vijf van de Amstel, en wel vier gezichten naar beide zijden van de Blauwbrug en de Hoge Sluis en een gezicht op het Besjeshuis. (-)
De Quadruplex is vrij zeldzaam en de losse gravures zijn dat blijkbaar ook".

Dat laatste wil ik graag geloven. Sloop, zeker van incomplete exemplaren, was is vaak het antiquarisch lot van dergelijke boekjes. De losse prentjes brengen per stuk meer op, spreken een breder publiek aan en zijn daardoor sneller verhandelbaar. Ik heb geen behoefte aan zeventien losse plaatjes, geef mij maar een compleet vierde deel.

Amsterdam in twintig gezigten

 

“Amsterdam in 20 gezigten” staat er op de voorkant van dit leporello album.
Het is mijn oudste (en zeldzaamste) exemplaar en dateert uit de periode 1860-1870. Het zijn geen foto’s maar zwart/wit lithografieën op karton met fraai gekleurde ornamentale kaders.

De afbeeldingen, in opmerkelijk frisse staat, tonen ons: ‘Felix Merites’, ‘Stationsgebouw der Rhijn Spoorweg’ (later Weesperpoort station), ‘Rijks-Museum’ (in het ‘Trippenhuis’ tot 1885), ‘Mozes en Aäron Kerk’ (met de ongedempte Leprozengracht op de voorgrond, na 1882 het Waterlooplein),
‘Beurs’ (van Zocher, afgebroken in 1903 om plaats te maken voor de Bijenkorf), ‘Munt met ’t Hôtel’ (Hotel de la Monnaie werd in 1877 afgebroken),
‘Stationsgebouw der Hollandsche Spoorweg’,
‘Paleis van Justitie’, ‘St. Anthonies Waag’, ‘Paleis’ (op de Dam), ‘Natura Artis Magistra’ (Het tussen 1850-1855 gebouwde Zoölogisch Museum),
‘Nieuwe Stads Herberg’ (afgebroken in 1876) , ‘Stads Schouwburg’ (toen nog grotendeels van hout, in 1874 verbouwd en in 1890 afgebrand, met de Leidsepoort die in 1862 werd afgebroken), ‘Lutherse Nieuwe Kerk’, ‘Schreijerstoren’, ‘Wester Kerk’, ‘Park’ (Vanaf 1897 het Wertheimpark), ‘Korenbeurs’ (op het Damrak, in 1884 afgebroken), ‘Standbeeld Rembrandt en Reguliersgracht’ (op de plaats waar het beeld tot 1876 stond, thans Thorbeckeplein) en de ‘Noorder Kerk’.

De titeltjes staan in twee verschillende lettertypen onder de afbeeldingen, mogelijk gaat het om twee aparte series. Er zijn in totaal vijf verschillende kaders gebruikt in diverse kleuren. Onder alle afbeeldingen staat: “Lithogr. & Autogr. Drukkerij v. Seijffardts boekhandel (Amst.)”.
De Duitser J.L.W. Seijffardt vestigde zich in 1849 als boekhandelaar in Amsterdam waar hij voornamelijk Duitstalig werk uitgaf en verkocht (naast kantoorbenodigdheden als pennen!). Vanaf 1852 had hij de beschikking over een eigen steendrukkerij waar duizenden topografische kaarten werden gedrukt, o.a. voor het onderwijs.
De (12) afbeeldingen met vetgedrukte titels vermelden als vervaardiger H. Dilcher. Heinrich Dilcher (Dilger) werd geboren in het Duitse Kassel rond 1824 en overleed in Amsterdam op 29 juli 1885, waar hij vanaf 1853 werkzaam was en zijn bedrijf had. Hij maakte niet alleen lithografieën maar ook houtsneden, tekeningen en gravures.

Het Amsterdamse stadsarchief heeft in haar collectie los beeldmateriaal (beeldbank) een klein aantal van deze afbeeldingen.
Daaruit blijkt dat er ook plaatjes zijn met de kaders in een andere kleur en plaatjes met een geheel andere strak vormgegeven kader (van de lithograaf E. Myslewski), zoals dit voorbeeld met de Schreierstoren.

Cross of iron

Toen ik een oud rommelkistje doorzocht op zoek naar iets anders kwam ik weer eens ‘mijn’ Duitse IJzeren Kruis tegen.
Nee, niet op een of ander Oost-Europees slagveld verworven maar gewoon gekocht als zeventienjarige puber op het Amsterdamse Waterlooplein. Het is een IJzeren Kruis, 2^de klasse, uitgereikt tijdens de Tweede Wereldoorlog, met gevlekt origineel lint (bebloed of is dat mijn fantasie?).

Voor de aan Duitse kant strijdende soldaten het ultieme symbool voor moed, eer, trouw, patriottisme en militair succes.
Ik denk dat er maar weinig onderscheidingen zo bekend en beladen zijn als het IJzeren Kruis.
Elke keer als ik het zie moet ik terugdenken aan de film "Cross of Iron" (Sam Peckinpah, 1977), die destijds grote indruk op mij maakte.

Ik vind het nog steeds één van de betere (anti)oorlogsfilms met een knap gemaakte intro op het onschuldig klinkende kinderliedje “Hänschen klein”. De beelden en de muziek blijven lang in je kop doorzeuren.

Amsterdam 1895

In 1883, 1887 en 1895 werden er in Amsterdam wereldtentoonstellingen gehouden op het terrein achter het Rijksmuseum, thans Museumplein. Dit kleine leporello album (ruim 7.5 cm hoog en 11 cm breed) werd uitgegeven tijdens de laatste tentoonstelling. De op één na laatste afbeelding: "Bezoekt het doolhof op Oud-Holland" toont ons, geheel rechts, Goliath. Deze 17de eeuwse (bijna vijf meter hoge) houten reus stond vanaf 1969 in het restaurant van het Amsterdams Historisch Museum, maar is onlangs verhuisd naar de schilderijengalerij. Dat was een reuzenklus, zoals de filmpjes 'Goliath on the move' (1 en 2) op de website van het museum laten zien.

Kapitale Hoofdletters

Mijn eerste zelfgemaakte filmpje...

Wat me nu eigenlijk pas opviel aan deze kleine 17de eeuwse kunstwerkjes is dat sommigen. zoals de eerste (rechtsonder), een makersmonogram vertonen ('PC').
De afbeelding bij deze letter verwijst tevens naar het bijbelboek Genesis 22, vers 11.
In andere letters staat zelfs expliciet een verwijzing naar de desbetreffende bijbeltekst (D: '1, Samuel 16', H: 'Esther 5', M: 'Exod. 3').