zondag 9 augustus 2009

Hulde, hulde...

Er zijn van die momenten dat je iets leest en er vervolgens allerlei gedachten en beelden door je hoofd gaan. Dat overkwam mij toe ik iets las over het Huldtoneel, een oeroude heuvel te Noorddorp. De heuvel met een monument uit 1863 is gelegen aan de westzijde van de weg Beverwijk Castricum tussen de huisnummers 199 en 203 (gemeente Heemskerk). Volgens de overlevering werden hier de Graven van Holland ingehuldigd. Historische bronnen vermelden ondermeer de huldiging van Albrecht van Beieren (1361) en Jan van Brabant (1418). Eens kijken wat ik hierover in mijn collectie kan vinden…

Medicus en historicus Ludolf Smidt (1649-1720) schreef in zijn “Schatkamer der Nederlandsse oudheden...” (Amsterdam, 1711, blz. 148) dat hij de plaats van het Huldtoneel tweemaal bezocht, op 26 mei en 11 september 1706. Een platte heuvel, rondom netjes afgestoken, schreef hij, “bij Beverwyk, ontrent Nootdorp, ter syden de herberg van Spanjersberg”. In het boek van Jacob van Oudenhoven (1600-1690) “Out-Hollandt Nu Zuyt-Hollandt…” (Dordrecht, 1645, blz. 4) staat: “Als de Graven van Hollandt tot Dordrecht, tot Graven van Hollandt gehult ende aengenomen waren, soo werden sy daer na in ’t midden van Kenemerlandt, half wegen tusschen Haerlem ende Alckmaer, niet verre van Heems-kerck, ter zijden den Heeren-wegh, op eenen verheven Heuvel, in een statelijcke by-een-komste van de Edelen ende Gemeynte aldaer tot Heeren van Kenemerlandt gehult ende aengenomen”.

Tijdens de huldiging werd de nieuwe vorst door vier mannen op een schild rondgedragen. Er werd hem kortom hulde gebracht. Heb ik daar niet een afbeelding van? Jawel; in Gerard van Loon’s “Aloude Hollandsche histori der keyzeren, koningen, hertogen en graaven...” ('s-Gravenhage, 1734, 1ste deel tussen blz. 12/13) zien we hoe dat eruit zag. Kijk/klik op de bovenste afbeelding maar u kunt natuurlijk ook even naar dit plaatje uit een strip van Asterix en Obelix kijken.

Komt dat beeld u ook zo bekend voor? Ja? Kijkt u na afloop van een sportevenement wel eens naar de prijsuitreiking? Dan ziet u namelijk hetzelfde. Er wordt hulde gebracht en de winnaar, in dit geval de sportieve en niet wereldlijke heerser, staat hoger dan de anderen.
Huldeblijk is niet te koop, toen niet en nog steeds niet. Het schild, thans het erepodium, wel. Bij Sport-Thieme bijvoorbeeld, binnen vier weken leverbaar voor € 543,83 (excl. btw).

woensdag 5 augustus 2009

Een dodelijke hap

Wat doe je in het Zuid-Franse Goudargue? Kanoën op de rivier de Seize natuurlijk.
Dat hebben we met zijn drietjes dan ook gedaan en na zeven kilometer (met 32 graden) waren we het goed zat en was alles zeiknat.

Tijd om even wat te drinken, in de zon op te drogen en kijk, kijk, er was zowaar een kleine antiekmarkt op het pittoreske pleintje…
Daar kocht ik na enige aarzeling voor de prijs van drie ‘plat du jour’ drie kaarten en een reclameblaadje van het macabere ‘Cabaret du Neant’ (64, Boulevard de Clichy, Montmartre). Franse efemera dus…

Dit ‘Cabaret van het Niets’, opgericht in 1892, behoorde rond 1900 samen met het ‘Cabaret de l’Enfer’ (Cabaret van de Hel) en het ‘Cabaret du Ciel’ (Cabaret van de Hemel) tot de meest bekende bizarre shows in het Parijse Montmartre. Bij het repertoire behoorden geesten, de dood, doodskisten, skeletten etc.
Mijn kaarten; ‘de lampadaire funéraire’ (doodslamp van menselijke beenderen), ‘caveau, les spectres gais’ (spookkelder) en de schaduwkaart met het uitgeknipte skelet worden hier en daar op Internet aangeboden. Het meest interessante is echter een zeldzaam reclameblaadje met een ‘Diner des Squelettes’.

Voor wie het Frans beheerst (en dat doe ik maar in beperkte mate) is al gauw duidelijk dat er iets aan de hand is met de gerechten.
In plaats van een soepje (Potage) wordt hier een ‘Peaux d’ages’ (verouderd vel) geserveerd. De oesters uit Oostende (‘Huitres d’ Ostende) blijken zachte beentjes te hebben ('d’os tendres’). Vervolgens krijgt men een klaagtong met requiemsaus (‘Sole pleureur – Raie quiem’). Het voorgerecht, de Entrée, is opeens ‘Enterrées’ oftewel begraven geworden (gevolgd door een opgraving: ‘L’Exhume’ en een gevarieerd overlijden ‘Déces assortis’ in plaats van een bijpassend gevarieerd dessert; een Dessert assortis).


Het is allemaal knap gemaakte ‘klinkt als’ woordspeling. Gras-double, een gerecht van ossenpens uit de streek rondom Lyon, klinkt als ‘Glas double’, oftewel het dubbel geklep van de doodsklok.
Italiaanse macaroni wordt hier ‘Mocabroni’ van ‘Mot de Cambronne’ en dat is een scheldwoord. De in de schil gegaarde aardappelen zijn ook niet wat ze lijken. Normaal schrijf je dat als Pommes de terre en robe de chambre, maar hier staat ‘Homme de terre en robe de chantre’. Aardig zijn ook: ‘Ci-git got roti’ (Ci git betekent ‘hier rust’) en klinkt als Gigot roti (geroosterd lamsvlees), een fruitmandje (Corbeille de fruits) wordt hier een lijkwagen ‘Corbillard’ met fruit. ‘Bri ez pour lui’, klinkt verdacht veel als Prier pour lui (Bid voor hem). Wijn van ‘Chateau La Pompe Funèbre 1924’ laat zich vertalen als een wijn van de uitvaartonderneming uit 1924 en de Moorse rumgrog, hier als ‘Groge Maur’ geschreven, klinkt weer als Croque-mort oftewel een lijkdrager.

Gelukkig wordt er om dat alles veel gelachen: ‘Frères il faut Moult rire !’, maar niet te snel want het lijkt verdacht veel op: Frères il faut mourir, en dat is toch weer heel wat anders…

zondag 12 juli 2009

Verrassend 'Belegh'


In november 2008 werd bij het bekende veilinghuis Burgersdijk & Niermans in Leiden een exemplaar geveild van Wouter van Goudhoeven's “D'oude Chronijcke ende Historien van Holland (met West-Vriesland) van Zeeland ende van Utrecht. Van nieus oversien, vermeerdert, (etc.). Beginnende vanden Jare onses Heeren 449 tot dit teghenwoordigh Jaer 1636” ('s-Graven-Hage., Hillebrant van Wouw, 1636).
Aangezien het ging om een fraai exemplaar waarbij de titelpagina en de gravures van de Graven van Holland (voorzien van hun bijgetekende wapenschilden) contemporain waren ingekleurd, heb ik daar eens op mijn gemak doorheen gebladerd.
Uiteindelijk werd dit exemplaar voor 1300,- euro (excl. veilingkosten) verkocht. Ik was op de veiling maar heb niet geboden.

De reden is eenvoudig. Ik bezit het boek al, weliswaar niet ingekleurd (wat ik overigens ook mooier vind) maar wel in excellente staat en met de vaak ontbrekende 4 extra ongenummerde pagina’s (tussen blz. 82 en 83 in het eerste deel) van de belegering van kasteel Roosenburgh in 1351 (met de afbeelding van drie belegeringswerktuigen). Deze pagina’s ontbraken ook in het geveilde exemplaar.

Ik heb mijn exemplaar destijds bij antiquariaat Het Bisschopshof gekocht, toen dat nog in Utrecht zat. Ik betwijfel sterk of eigenaar Joep Kervezee heeft geweten dat in dit boek behalve de afbeeldingen van de Graven van Holland ook een plattegrond verscholen ging.

Zelf kwam ik daar pas achter bij het lezen van de catalogus van Burgersdijk op de dag dat ik daar het gekleurde exemplaar doorbladerde. ‘Waar dan’, vroeg ik, ‘want in mijn boek zit geen plattegrond’.
De enigszins in verlegenheid gebrachte veilingmedewerker liet het er niet bij zitten en kwam na een half uurtje terug met de triomfantelijke mededeling dat hun beschrijvingen toch echt wel kloppen en dat de bewuste plattegrond in het tweede deel zat, op blz. 300. Hij had gelijk en thuisgekomen bekeek ik nog eens mijn exemplaar en trof daarin dezelfde plattegrond aan met gedicht “Op het belegh van Oostende”.


Het is de enige afbeelding in het hele tweede deel (391 blz.) en valt daarom kennelijk niet op. Terwijl de – meer dan dertig – andere afbeeldingen in het eerste deel (626 blz.) opgenomen zijn in de lopende tekst, gaat het hier duidelijk om een latere c.q. extra toevoeging. Dat blijkt o.m. uit het feit dat het desbetreffende kaartje horizontaal, dus liggend, werd afgedrukt met het gedicht erboven. Eronder loopt de tekst in twee kolommen door. Het gedichtje is gesigneerd D.H. en het kost niet veel moeite om te achterhalen dat het hier gaat om Daniël Heinsius en een gedicht uit zijn: ‘Nederduytsche poemata’ (1616).

“Op het belegh van Oostende

AEnschout het kleyn tooneel, het graf der vromer heldê,
Die voor het Nederland haer lijf te pande stelden,
Den dorren mollen hoop besprengt met menschen bloed,
Bestreden van de Pest, de Vyand, en de Vloed,
Bevochten en bewaert met alle d'Elementen,
Vyer, Water, Aerde, Lucht: maer meest met spaensche renten,
En 't Indiaensche Goud, daer Hollandt met verdrijft
Den Spaengiaert uyt het Landt, en selve meester blijft.
De Wereldt wacht het eynd, den hemel teld de Jaren,
En siet het Wonder aen. Daer eerst de Wallen waren,

Is nu des Vyants macht. de Spaengiaert komt gegaen
Int midden van de Stadt, noch heeft hy daer niet aen.
De Menschen houden plaets die doodt zijn, en die leven,
Self die Verslagen sijn en willent noch niet gheven,
Sy stellen haer te weer: want daer de Aerde wijckt,
Daer wort zy wederom met Menschen vlees bedijckt.
Waer wilt de Vyandt sijn? wat heeft hy doch begonnen?
Oostenden is hy quijt, al heeft hy't al gewonnen.
De Menschen staen int sandt, hoe dat het komt of gaet,
De Stadt is langhe wegh, de Spaengiaert komt te laet.
”

De afbeelding van het beleg (dat van juli 1601 tot september 1604 duurde!) is vrij primitief, duidelijk een houtgravure uit één blok. Rondom de belegerde stad zijn de forten (F) en dorpjes aangegeven, We onderscheiden met de klok mee: 'Breedene, Reduite, F. Colomby, S. Clara, Grotedorst, F. Snaeskerc, Isabella, Mariekercke en F. Alberto'.

De langdurige dramatische belegering (de stad werd vanuit zee bevoorraad), de uiteindelijk val van dit ‘nieuwe Troje’ en het enorme aantal doden (bij elkaar meer dan 150.000!) moet op tijdgenoten een geweldige indruk hebben gemaakt. Dat blijkt niet alleen uit het gedicht dat Heinsius jaren later maakte maar ook uit de geïllustreerde vermelding ervan in deze kroniek.