vrijdag 5 mei 2017

Nederlands oudste openbaar vervoersbewijs?


Een aantal jaren geleden schreef ik op dit blog “Ephemera uit vak U7” over een toegangskaartje voor een voetbalwedstrijd tijdens de Olympische spelen in Amsterdam in 1928. 
Oude toegangsbewijzen maar ook vervoersbewijzen zijn al gauw uniek. Wie bewaarde nou zoiets (en waarom)? Vele miljoenen moeten er zijn er uitgegeven maar slechts een handjevol resteert. Ook op dit gebied zijn er websites en verzamelaars, zoals Willem Boorsma uit Franeker.


Ik ben ooit in een boek, dat ik in mijn kringloop had gekocht, een Amsterdams tramkaartje van rond 1935 tegengekomen (met 'Schoevers' reclame op de achterzijde) dat dienst deed als bladwijzer.
Een aardige vondst, daar niet van, maar ik had natuurlijk veel liever een treinkaartje uit 1839 gevonden. Eén van de ruim 77.000 die in dat jaar zijn uitgereikt en waarvan kennelijk geen enkel exemplaar meer overbleef…
U vond er één?
Dan spoorslags naar het Spoorwegmuseum! Die boden in 2014 nog € 25.000,- euro voor een origineel exemplaar!

Bootkaartjes, treinkaartjes, tramkaartjes, buskaartjes, de papieren variant verdwijnt steeds meer maar ik ben er nog min of meer mee opgegroeid…
Een vertrouwd verschijnsel dus, maar kaartjes voor de 'oudhollandsche' trekschuit, ruim twee eeuwen terug? Kenden ze toen ook al vervoersbewijzen? Dat is toch een negentiende eeuws verschijnsel?
Die gedachten schoten door mij heen toen ik op Marktplaats een kaartje aantrof voor de trekschuit Gouda-Amsterdam uit 1775!
Eén ding wist ik meteen zeker, het is zonder meer een ‘rariorum curiosum’ en daar is Perkamentus antiquarius gek op!


De trekvaart tussen Amsterdam – Haarlem was in 1632 de eerste die speciaal voor personenvervoer werd aangelegd. Anderen volgden spoedig. Het octrooi voor de trekvaart Amsterdam – Gouda en vice versa werd vijfentwintig jaar later verleend.
Op 18 april 1658 werd de dienst geopend. In Amsterdam lag het vertrek- en aankomstpunt bij herberg De Beerebijt aan de Amstel (ongeveer ter hoogte van de huidige Tweede Jan van der Heijdenstraat in Amsterdam). De grote gravure hierboven (35 x 49 cm.) van Jan Evert Grave (1759-1805), die als extra plaat in mijn bijzondere deel IV van Jan Wagenaars Amsterdamse stadsgeschiedenis zit, laat het etablissement zien met enkele trekschuiten voor de deur.

“De schuiten vertrokken van Amsterdam in de maanden mei-augustus des morgens te 7 ure en ’s avonds ten 8 ure, in de maanden maart, april, september en oktober ook ’s morgens ten 8 ure, en in de maanden november-februari alleen ’s avonds.
Van Gouda vertrokken de dagschuiten ten 11 ure, behalve in de maanden november-februari, en ’s avonds te 8 ure. Aanvankelijk was er ook een middagdienst, doch deze verviel in 1734. De reis duurde 8 uur, mits het ‘aanleggen’ onderweg niet langer duurde dan strikt nodig was! 
Het ruim bood plaats aan maximaal 28 personen en de roef aan 4 personen. Wanneer zich meer passagiers aanmeldden moest een tweede schuit worden ingelegd. Het tarief voor de enkele reis Amsterdam-Gouda bedroeg 15 stuivers, waarvan 5 stuivers voor de tol, en voor gedeelten van het traject naar verhouding. Wie in de roef wilde zitten betaalde 12 stuivers extra. Bovendien genoten de schippersknechts van iedere passagier 1 stuiver voor plaatsgeld, en voor het verhuren van kussens 2 stuivers. Kinderen beneden tien jaar betaalden half geld, behalve die, welke op schoot werden gehouden. Handbagage was vrij. Terwille van de passagiers, die gedurende de nacht de leden wilden uitstrekken waren de schippers verplicht om in de wintermaanden, en sedert 1684 ook in de zomermaanden, stroo in het ruim te leggen. In 1716 evenwel werd op verzoek van de schippers deze verplichting beperkt tot de schuiten, welke op zondagavond van Gouda en op maandagavond van Amsterdam vertrokken.



Behalve passagiers namen de trekschuiten ook stukgoederen, variërende van brieven en geldzendingen tot wasgoed (de vuile was van Amsterdam werd voor een belangrijk deel door Goudse blekerijen gereinigd) mee, waarvoor een gedetailleerd tarief gold. Wanneer jaagschuiten elkaar ontmoetten moesten de naar Gouda varende de buitenkant houden. In verband hiermede bezaten de schuiten twee masten, waaraan de jaaglijn bevestigd werd, een hoge en een lage mast. Uiteraard werd er op toegezien, dat de schippers en hun knechts zich betamelijk gedroegen. Aanvankelijk werd het veer bediend door 12 Amsterdamse en evenveel Goudse schippers. Dit aantal was blijkbaar te hoog gegrepen, want in 1668 al werden deze aantallen teruggebracht tot 8. Zij ontvingen hun aanstelling van het betrokken stadsbestuur. Enige selectie was wel nodig, want hen werden veel brieven en geldzendingen toevertrouwd”. 
Het voorgaande was natuurlijk vastgesteld in een ordonnantie (maar daarin staat niets over vervoersbiljetten).

“Bij Koninklijk besluit van 5 april 1823 werd een ontwerp tot bevaarbaarmaking van de Amstel, Drecht en Aar voor grotere schepen goedgekeurd, en in verband daarmede het beheer van genoemde vaarwegen aan een college genaamd ‘Heemraadschap van den Amstel en Nieuwer Amstel’ opgedragen, onder voorbehoud van een schadeloosstelling aan de steden Amsterdam en Gouda voor de te derven inkomsten. Op 2 februari 1824 werd door de beide steden het jaagpad tussen Uithoorn en de brug tegenover Gouwsluis met alle bijbehorende werken en bezittingen en alle daaraan verbonden inkomsten met terugwerkende kracht tot 1 januari 1824 overgedragen aan genoemde instelling.” (J.E.J. Geselschap: ”De trekvaart van Amsterdam naar Gouda 1658-1823”, in Maandblad Amstelodamum 59e jrg. Januari 1972, blz. 7 t/m 15).
Van de zeldzame “Ordonnantie op de vaart langs den Amstel, Drecht en Aar…” (Amsterdam, z.j.) uitgegeven bij Kramer en Zoon, ‘Kantoor-boekverkoopers op ’t Rockin, tusschen de Duifjes- en Gapertsteegen’ zit een exemplaar in mijn collectie 'Watermanagement'.


De trekschuitveren ontwikkelden zich tot verreweg de belangrijkste vorm van personenvervoer in het lage West-Nederland en bleven dat ruim twee eeuwen lang.
In het eerste kwart van de negentiende eeuw zette het verval in. Door de aanleg van (verharde) straatwegen nam de intensiteit van het vervoer per diligence of postwagen toe. Er kwam een net van dagelijkse postritten over heel Nederland. Maar de nekslag kwam toen in het midden van die eeuw ook het vervoer per trein en boot goed op stoom kwam. Rond 1860 was het definitief afgelopen met het persoonsvervoer via de trekschuit.

Mijn vervoersbewijsje (9.9 cm. breed en 7.8 cm. hoog) werd in Gouda uitgereikt aan de heer Barends. Die betaalde ruim twee eeuwen geleden twee gulden en acht stuivers (nul penningen) huur voor de (avond)roef van zondag 8 oktober 1775 naar Amsterdam.
Een fors bedrag als we bedenken dat een arbeider toen tussen de twintig en vijfentwintig stuivers per dag verdiende.

De kaartverkoper was Jan Willem van Sweeringen (Ged. onbekend – 1781), kastelein (waard of herbergier) in het (Groot) Amsterdamse Veerhuis (later ook wel bekend als ‘Le Lion d’Or’) aan de Hoge Gouwe te Gouda; “alwaar de Roeven verhuurt en de Schuit voor de deur aankomt en afvaart, en men Logeert en Tracteert voor een civile prys”.
Volgens de Goudse poorterboeken was Jan Willem in 1758 uit Utrecht gekomen. In 1769 en 1777 kocht hij huizen aan de turfmarkt te Gouda. Mogelijk grensde de percelen aan het Amsterdams Veerhuis om de hoek aan de Hoge Gouwe, want achter het veerhuis bevond zich later een rijtuigstalling.
Uit het dagboek van de Oranjegezinde achttiende eeuwse Goudse burgemeester Willem van der Hoeve (1729 - Overl. na 1795) weten we dat het gepeupel het in het politiek roerige jaar 1788 had voorzien op het Amsterdams Veerhuis “omdat daar veele van de patriotten wel eens een pyp gaan rooken, Om malkander eens te zien".

Nadere bestudering van dit ruim twee eeuwen oude vervoersbewijsje (10 x 7,5 cm.) leidt tot de volgende conclusies en vragen.
Om de drukkosten te rechtvaardigen moeten er behoorlijk wat kaartjes zijn verkocht. Enkele tekstgedeelten zijn voorgedrukt waaronder de naam van Jan Willem van Sweeringen. Dat wijst er op dat hij de kaartjes heeft laten maken. Het voorgedrukte ‘Roef' (het dure meer luxe gedeelte van de trekschuit ten opzichte van het goedkope 'ruim') en vooral verderop 'alwaar de Roeven verhuurt...' lijkt mij een aanwijzing dat er uitsluitend hiervoor kaartjes (feitelijk reserveringsbewijsjes) waren. Anders had men dit wel opengelaten om het met de hand nader in te vullen.


Bijzonder opvallend is ook de laatste reclameregel over logeren en trakteren tegen een ‘civile’ prijs waarmee dit kaartje een opmerkelijk modern trekje krijgt en Jan zich laat kennen als een slimme ondernemer (al heb ik mijn vragen bij zijn rekenkunst…).
Jan Willem hield de verhuur/inkomsten bij in een register ('voor d'Aantekening').
Dat lijkt mij logisch en zelfs (van overheidswege) verplicht, maar voorgedrukte kaartjes? Lieten zijn voorgangers en opvolgers ook dergelijke kaartjes drukken? Wie het weet mag het zeggen…
Gezien de naamgeving moet er van oudsher al een band zijn geweest tussen ‘Het Amsterdamse Veerhuys’, de veerverbinding Gouda-Amsterdam en de verkoop/verhuur van vervoersbewijzen. Pas in 1803 nam het stadsbestuur daarover formeel een besluit en daarom kon notaris C.C. Krom in een vroeg negentiende eeuwse advertentie melden dat “het Verhuren der Roeven van de Volkschuit op Amsterdam, welke voor hetzelve afvaart en aankomt” behoorde bij de koop van dit vanouds gerenommeerde logement.

Tot slot; hoe uniek is dit object eigenlijk?
De oudste advertentie - die ik in Delpher vond - waarin sprake is van kaartjes voor de trekschuit is van 1830!


Vragen, mailen en Twitteren bij en naar verschillende personen en instanties leverde alleen verbaasde reacties op.
Vervoersbewijzenverzamelaar Willem Boorsma is er nooit één tegengekomen in al die jaren dat hij verzamelt en zou het wat graag aan zijn collectie toevoegen.
Diverse erfgoedinstellingen hebben iets dergelijks nimmer gezien of in hun bezit.
Historicus Ad van der Zee, werkzaam bij het Erfgoedhuis Zuid-Holland (en 'trekschuitconsulent') vraagt zich af of zoiets ooit bestaan heeft; laat in de negentiende eeuw wellicht? "Maar als je er eentje hebt gevonden uit 1775 is dat wel bijzonder".
En Diederick Wildeman conservator zeevaartkunde & bibliotheekcollecties bij het Scheepvaartmuseum in Amsterdam mailde mij: "Wij hebben geen vergelijkbaar document in onze collectie. Een kaartje voor een trekschuit zou zeker niet misstaan in de collectie van het Scheepvaartmuseum!".
De handel in ephemera of 'vieux papiers' misschien?
Een bekend antiquaar en veilingmeester bij wie ik informeerde schudde ontkennend zijn hoofd; "Ik zou er een bloedprijs voor vragen...".

Het ziet er dus naar uit dat ik het laatst overgebleven kaartje voor een Hollandse trekveerverbinding in handen heb.
Sterker nog… vermoedelijk Nederlands oudste (openbaar) vervoersbewijs...

vrijdag 21 april 2017

De boekhandelaar op de planken


De boekhandelaar duikt regelmatig op in moderne fictie.
Wie op Boekwinkeltjes zoekt op ‘boekhandelaar’ ziet de beroepsgroep in diverse titels voorbij schieten zoals in “De boekhandelaar” van Chris Ceustermans, Roald Dahl (1916-1990) en Matt Cohen, “De boekhandelaar van Amsterdam” (Amineh Pakravan) en natuurlijk die van Kaboel (Asne Seierstad), “De dochter van de boekhandelaar” (Sylvia Schenk), “De boekhandelaar en de detective” (Ramiro Pinilla), “Blok, de boekhandelaar van mijn vader” (Jan Brokken) en ‘last but not least’ het befaamde “Een ochtend bij de boekhandelaar” van Carl. J. Burckhardt (1891-1974).
Die laatste staat trouwens ook hier in de kast en was iconisch genoeg om in 1970 in een drietalige uitgave (Duits, Frans en Engels) te worden uitgedeeld aan de deelnemers van de Frankfurter Buchmesse 1970 (oplage 700 stuks).

Het debuut van 'de boekhandelaar' als fictieve figuur begint in Nederland op de planken van de toneelliteratuur.
Zo rond 1720 verscheen bij Gijsbert Tijsens (1693-1732) het blijspel: “De weergadeloze bedrieger ontmaskerd, of de valsche boekhandelaar in zyn aard en weezen ontdekt” (z.p.z.j). Een kennelijk succesvol optreden want het kreeg in 1727 een vervolg.
Nadat het laatste applaus had geklonken werd het ruim een eeuw stil maar in 1835 ging het doek weer op, speciaal voor mij…!

Ergens halverwege maart op een wat grijze koele vrijdag was ik in Amsterdam. Na het aanschouwen van een voorgoed gesloten en dichtgeplakt antiquariaat De Friedesche Molen in de Rosmarijnsteeg (Amsterdam) kreeg ik sterk de behoefte aan een opbeurend bezoekje aan het nabijgelegen antiquariaat Brinkman.
Ik verwachte Frank aan te treffen maar die bleek verkouden thuis te zitten en dus raakte ik weer eens in gesprek met zijn charmante winkelassistente Joanna Rozendaal.
Joanna was druk bezig met haar werk en terwijl we wat nieuwtjes uitwisselden en er zo nu en dan een bezoeker binnenkwam, om rond te snuffelen of om af te rekenen, viel mijn oog op een klein (octavo formaat) boekje dat opengeslagen in de pronkkast tegen de achterwand stond.

Het waren de eerste twee titelwoorden in kapitaal die mijn onmiddellijke aandacht trokken.
“De Boekhandelaar, of het welbetaald handschrift; blijspel in vijf bedrijven door M.H. Binger” (Amsterdam, 1835). De titel(illustratie) en een door de secretaris van de commissarissen van de Stadsschouwburg ondertekende verklaring dat het om een geautoriseerde uitgave gaat tonen het genre aan.
Voor zestig euro werd ik eigenaar van dit mij onbekende stukje toneelliteratuur.

Thuisgekomen besloot ik om allereerst die saaie bruinkartonnen omslag te beplakken met wat origineel negentiende eeuws marmer (zie onderste foto). Dat maakte het boekje qua uiterlijk meteen een stuk aantrekkelijker vindt u ook niet?
Vervolgens bestudeerde ik de provenance kenmerken. Een plakkertje op de Franse titelpagina met nummer 10.693 en een oud bibliotheekstempel op de titelpagina (en nogmaals op de slotpagina) toonde de herkomst uit een (theater)collectie aan.
De stempel behoorde toe aan ‘A. van Lier, theater directeur, Amsterdam’.


Abraham Israël van Lier (1812-1887) bleek na een carrière als muzikant, dansmeester en acteur tussen 1852 en 1887 inderdaad directeur te zijn geweest en wel van het Grand Théâtre (des Variétés), voorheen de Hoogduitsche Schouwburg, in de Amstelstraat.
Daarmee is de herkomst van het boekje mij duidelijk. Of dit blijspel ook in zijn theater is opgevoerd?
De ‘Nederlandsche Staatscourant’ van 2 juni 1835 maakt melding van de première op 2 juni 1835 in de ‘Koninklijke Nederduitsche Schouwburg’ (Den Haag) en laat weten dat de boekuitgave verkrijgbaar was bij H.S.J. de Groot. Datzelfde jaar volgen nog uitvoeringen in de Amsterdamse Stads Schouwburg, de Rotterdamsche Schouwburg en de Leydsche Schouwburg.
Vijfentwintig jaar later, in 1860, keert het blijspel terug op de Amsterdamse planken en wordt het enkele keren uitgevoerd in de Salon des Variétés in de Nes. Van deze laatste uitvoeringen bestaat een aardige toneelbespreking in het ‘Nieuw Amsterdamsch handels- en effectenblad’ van 8 oktober 1860.


“De Boekhandelaar, of het welbetaald handschrift” is geen oorspronkelijk Nederlands product. De vertaler en bewerker is Marcus Hijman Binger (1797-1872) grondlegger van de boek- en steendrukkerij firma M.H. Binger & Zonen. In 1858 werd hij erelid van de Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels (VBBB).

Binger geeft in zijn voorwoord aan dat hij – bij gebrek aan Nederlandse blijspelen – de vertaling en bewerking ter hand nam van “Das Manuscript“ dat in 1832 werd geschreven door de Duitse actrice Joanna (Franul) von Weissenthurn (1773-1847).
“Das Manuscript“ verscheen destijds niet als zelfstandige uitgave maar in een bundel “Neue Schauspiele”, band 13 (Wien, 1832). Wat dat betreft, maar ook als eerste vertaling en bewerking heeft onze Nederlandse uitgave de primeur. De oplage zal niet groot zijn geweest en was met name bedoeld voor de toneelwereld . Dat blijkt bijvoorbeeld uit de opmerkingen over de setting voor het eerste bedrijf (blz. 9) en enkele voetnoten onderaan de bladzijden zoals:
“De benaming van (haar)kleur kan zich regelen naar die, welke de actrice werkelijk bezit.” (blz. 20) en “NB. Dit gansche gesprek moet met veel levendigheid gehouden worden.” (blz. 125).

Centraal in het verhaal staat de jonge Reinhart, die zijn naam eer aandoet, en door zijn rijke oom, boekhandelaar Daniel Geerman, wordt gekoppeld aan de ongeletterde en onontwikkelde Agnieta Kruidnagel. De reden is simpel. Zij bezit net als oom lief kapitaal en daar gaat het om. Reinhart echter ziet dat niet zitten en trouwt uiteindelijk met de arme en blinde Louisa Wolbing wiens briljante manuscript met gedichten door haar moeder Amalia bij Daniel Geerman en Reinhart ter beoordeling was beland.

“Welke denkbeelden! Welke taal! Welke schilderingen van karakters! Hoe juist! Hoe fijn! Het geheel is zoo eenvoudig, en toch zoo krachtig! Ja, als de vrouwen zoo schrijven, dan zal het hen niemand betwisten dat zij mogen schrijven.” (blz. 74). Dergelijke passages geven ons een interessant en informatief tijdsbeeld over hoe men aankeek tegen de gestadige opkomst van schrijvende vrouwen!
“Het land wordt met laf geschrijf als overstroomd, en ook de vrouwelijke huishoudelijkheid, weleer het geluk van den man, verliest zich thans in een wedloop om den bijval van het publiek” (blz. 48).
En:
“Ik geef den man de pen en aan de vrouw de naald in de hand. Ik moet geene nicht hebben, die mij het ontbijt in zuivere versmaat opdischt. 
Arm! – Ik houd veel van geld – maar arm had zij nog wel mogen zijn, doch geleerd niet. Eene vrouw, die meer inkt gebruikt, dan de man wijn drinkt, komt niet in mijn huis” (blz. 132).


Tot slot. Ook de groeiende negentiende eeuwse bibliomanie wordt in dit blijspel aangeroerd. Zo is in het tweede bedrijf, eerste toneel (blz. 50-52) sprake van een klant met meer geld dan geleerdheid die een enorme bibliotheek wil aanschaffen tegen contante betaling. Het doet er niet toe met wat, alleen de maat is bepalend.
De maat?
“Ja, zijne kasten zijn drie ellen hoog en twee ellen breed. Hij kan de boeken dus niet anders dan bij de el gebruiken”…

zondag 9 april 2017

De Amsterdamse wereldtentoonstelling en de Friese ramp (1883)


Dit verhaal begint zo'n drie jaar geleden.
Toen kocht ik voor slechts tien euro op een boekenmarkt een oblong boekje (13 x 19 cm.) met zestien lithografische afbeeldingen van Amsterdam. Op de voorzijde van de kartonnen omslag staat "Oud Amsterdam" met een afbeelding van het Rijksmuseum, het portret van de architect P.J.H. Cuypers (1827-1921) en een heraldische versiering met de letters 'W.E.' (Willem & Emma).
Achter de raadselachtige letters 'JV.A' linksonder gaat vermoedelijk uitgever 'JV' te Amsterdam schuil. Het bevat verder geen titelblad maar alleen de volgende zestien afbeeldingen:
1. De Heerengracht
2. De beurs (van Zocher (Gesloopt in 1903, thans de plek van warenhuis De Bijenkorf)
3. Paleis des Konings (Paleis op de Dam)
4. Prinsengracht
5. Natura Artis Magistra (Hoofdingang aan de Plantage Kerklaan)
6. Groenburgwal
7. Paleis voor Volksvlijt (Afgebrand in 1929)
8. Het Amstel Hotel (Gebouwd in 1863 naar een ontwerp van Cornelis Outshoorn)
9. De Schouwburg (aan het Leidseplein. Hier liep tot 1909 de Lijnbaansgracht, thans ligt hier het Kleine Gartmanplantsoen)
10. Oude Doelenstraat
11. De Pijpenmarkt (Nieuwezijds Voorburgwal, gedempt in 1884)
12. De Houtgracht (Waterlooplein. De gracht werd gedempt in 1882)
13. Oude Schans (met Montelbaanstoren)
14. Het Nieuwe Museum (Rijksmuseum, geopend in 1885)
15. Ooster Dok
16. Panorama (Gebouwd tussen 1879 en 1880 naar een ontwerp van Isaac Gosschalk. Het stond aan de Plantage Middenlaan 50 en werd in 1935 gesloopt)

Toen ik in de beeldbank van het stadsarchief Amsterdam zocht vond ik negen van de zestien illustraties terug. Uitgever was J.F. Haeseker en Co, uit Haarlem die de afbeeldingen in 1883 vervaardigde waarbij (soms?) gebruik gemaakt werd van fotovoorbeelden zoals blijkt uit deze illustratie van het Panorama (foto: stadsarchief Amsterdam).


In dat jaar vond in Amsterdam een Wereldtentoonstelling plaats, officieel de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling. Ruim een miljoen mensen uit vele landen bezochten toen het expositieterrein op het huidige Museumplein naast het (in aanbouw zijnde) toekomstige Rijksmuseum. De internationale toeloop verklaart meteen waarom de titels onder de afbeeldingen viertalig zijn, in het Nederlands, Frans, Engels en Duits.

Ongeveer een maand geleden zag ik op Marktplaats een Engelstalige brochure die tot mijn verbazing dezelfde zestien afbeeldingen bevat. Op de kleurige voor- en achterzijde (identiek aan elkaar) staat: “Remembrance Amsterdam. 16 views of the town with description 1883”, de al eerdergenoemde uitgever, de prijs; ‘50 cents’ en de drukker: Tresling & Co. Lith(ografie), Amst(erdam). Voor tien euro werd ik eigenaar en toen ik het thuis ontving zag ik dat het een tekstgedeelte bevat met een beschrijving bij de afbeeldingen door Martin Kalf(f) (1847-1897), redacteur van ’t Handelsblad’. Interessant is de mededeling op het titelblad: “For the benefit of the poor relations, left by the shipwrecked fishermen in the sea-disasters of the last month” (met nadere uitleg op de versozijde).


Uit krantenadvertenties blijkt dat deze brochure (in het Nederlands, Frans, Engels en Duits) goed verkocht want er verscheen zelfs een tweede oplage van 10.000 exemplaren!


De vissersramp van Paesens-Moddergat (Friesland) is thans geheel vergeten. Destijds werden er in heel Nederland inzamelingsacties gehouden ten behoeve van de achtergebleven nabestaanden van de slachtoffers.


Wie deze dorpen nu bezoekt treft bij de dijk een monument aan dat herinnert aan deze stormramp, die van 5 op 6 maart 1883 vele slachtoffers maakte, maar vooral in Paesens-Moddergat. Het werd op 6 maart 1958 onthuld door de Commissaris der Koningin in de provincie Friesland, Mr. H.P. Linthorst Homan (1905-1989). Op de zuil zit een stenen plaat met de onderstaande Friese tekst:

"A.D. 1883 stieken fan dit plak

109 fiskers mei 22 skippen yn sé.

Yn in swiere stoarm binne
83 man en 17 skippen bleaun.

As de dea it skip berint

Dan is der gjin ûntkommen.

O wetter, o wif elemint!

De sé hat jown, hat nommen.

1883 - 6 maert - 1958."

In het Nederlands:



A.D. 1883 kozen van deze plek

109 vissers met 22 schepen zee.

In een zware storm zijn
83 
Man en 17 schepen gebleven.

Als de dood het schip bedreigt

Dan is er geen ontkomen.

O water, o onzeker element!

De zee heeft gegeven, heeft genomen.


1883 - 6 maart - 1958.

Terug naar die wereldtentoonstelling in 1883 want in mijn verzameling zit nog een klein zeldzaam leporelloboekje (10 cm. x 7 cm.) dat ik u hier wil tonen.
Op de voorzijde staat: “Herinnering aan de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling te Amsterdam 1883”.


De achterzijde vermeldt de prijs; 25 cent en tevens dat de graveur, drukker en uitgever Frans Schemm was uit Neurenberg, ‘Bayern’ (Franz Schemm Kunstanstalt Nürnberg).
Mijn exemplaar bevat tien gegraveerde afbeeldingen van de inzending van: Japan/Indië, China, Australië, Rusland, Beieren (toen nog een apart Koninkrijk!), Duitsland, Engeland, Frankrijk, België en Nederland. Van deze leporello bestaat een variant met dertien afbeeldingen van de diverse paviljoens en gebouwen alsmede het Rijksmuseum.






















Maar hoe zit het met mijn album “Oud Amsterdam”, met alleen die zestien afbeeldingen? 
Vermoedelijk verscheen dat niet in 1883 maar twaalf jaar later in 1895 en werd het samengesteld uit het restant van de oplage uit 1883. Waarom 1895? 
Welnu, in dat jaar was er niet alleen een tweede Wereld Expositie in Amsterdam met een compleet nagebouwd miniatuur dorp “Oud-Holland” (waarvan ik een foto leporello bezit) maar bovendien een tentoonstelling in het Panoramagebouw getiteld “Oud Amsterdam”.


Het zou mij niks verbazen als het boekje destijds bij de gelijknamige tentoonstelling verkrijgbaar was. De oorspronkelijk bijbehorende informatieve tekst kon vervallen.
De vissersramp van Paesens-Moddergat was inmiddels een vage herinnering geworden en de beschrijvingen van Martin Kalff waren gedateerd en hier en daar ingehaald door de werkelijkheid.
Zowel de oorspronkelijk viertalige uitgave uit 1883 als het vermoedelijk twaalf jaar later samengestelde album "Oud Amsterdam" kom je nog wel eens antiquarische tegen voor bedragen tussen de vijfentwintig en vijftig euro.

Mocht u - tot slot - ook nog even een kijkje willen nemen op de Amsterdamse wereldtentoonstelling van 1895, kijk dan even hier!