vrijdag 25 april 2014

De derde stapel; een affaire...


Er groeit een derde stapel boeken.
Op de oude babycommode, waar ook mijn kopieerpers staat, is geen plek meer.
De twee boekenstapels daar hebben hun maximale hoogte bereikt. De één is eenennegentig centimeter hoog (veertig boeken), de ander één meter vijfentwintig (twee en veertig boeken). Ernaast, als kleine steunberen, staat bij elke boekentoren nog een rijtje van drie. De meerderheid, (eenenzestig boeken) is afkomstig van de lokale kringloop en per stuk hebben ze gemiddeld niet meer dan drie euro gekost.

Ja! Maar het komt er niet van. Duidelijk is wel dat het er sowieso twee moeten zijn. Het gaat immers niet alleen om die drie stapels, welnee! Die stapels zijn het gevolg van overvolle boekenkasten. Ook op mijn zes Billy’s staan rijen boeken en op de dichte rijen in de kasten liggen talloze anderen soms noodgedwongen in kunstzinnige patronen vervlochten. Alles bomvol!


Net als zijn grote broertjes bestaat ook de derde stapel (drie en dertig centimeter, veertien boeken) vrijwel uitsluitend uit nieuwe aanwinsten. U ziet ze hier allemaal, dan hoef ik niet de titels op te schrijven en kunt u in één oogopslag zien dat ik een redelijke omnivoor ben.

Het enige nieuw gekochte boek (bij Bol.com) is dat van Nicholas A. Basbanes: “On paper. The everything of its two – thousand year history by a Self-Confessed Bibliophiliac” (New York, 2013).
Mijn vierde boek van Basbanes naast zijn: “A Gentle Madness. Bibliophiles, Bibliomanes, and the Eternal Passion for Books” (New York, 1995), “Among the gently mad. Strategies and Perspectives for the book hunter in the twenty-first century” (New York 2002) en “Patience & Fortitude. A roving chronicle of book people, book places and book culture” (New York, 2001).
Basbanes boeken over de wereld van het boek zijn niet alleen plezierig geschreven maar bevatten ook altijd een zeer grote hoeveelheid informatie en uitgebreide bibliografie. Ik ben er wel een fan van en hoop dat hij nog eens Amsterdam aandoet zodat ik mijn exemplaren door hem kan laten signeren.

Z
eldzaam (de oplage was slechts 250 exemplaren) is de uitgave van Dennis Schouten: “Duivelse boeken. Twee eeuwen griezelliteratuur in de lage landen” (Den Haag, 1997). Ik zocht het al toen ik mijn stukje schreef over de eerste Nederlandse druk (1928) van Bram Stoker’s ‘Dracula’ maar vond het pas veel later voor vijftien euro bij een antiquariaat. Het geeft een prachtig overzicht van twee eeuwen griezelliteratuur in de lage landen en bevat een bibliografie met 3888 boeken op dat gebied. Ik ben gek op dat soort schaarse overzichtswerken die (nog) niet zijn gedigitaliseerd!


De overige boeken komen bijna allemaal uit mijn kringloopwinkel met uitzondering van het zeldzame en beruchte ‘cultboek’ van Mohamed Rasoel “De ondergang van Nederland. Land der naïeve dwazen” (Amsterdam, 1990) dat ik voor vijftien euro (een koopje!) via Boekwinkeltjes kocht.



De verschijning veroorzaakte destijds een heuse literaire rel affaire en één van de hoofdrolspelers, de hoogleraar tekstwetenschap Teun A. van Dijk, heeft jaren later daarover in eigen beheer een informatief boekje uitgegeven: “De Rasoel-Komrij Affaire” (Amsterdam, 2003).
Ook dat kocht ik via Boekwinkeltjes voor slechts vijf euro, voorzien van zijn handtekeningstempel en genummerd 52. “Dit boek hoort in de bibliotheken en op de boekenplanken waar ook de boeken van Komrij een plaats hebben gevonden”. Mee eens, al geloof ik net zo min als vele anderen met mij Van Dijk's suggestie dat Gerrit Komrij (1944-2012) iets met Mohamed Rasoel te maken had. 
Alleen Komrij's antiquarisch ruim verkrijgbare bundel “De ondergang van het regenwoud. Over zekere leerstoel” (Amsterdam, 1993) ontbreekt nog aan deze kleine affaireverzameling maar ik wacht dan ook tot ergens een door Rasoel Komrij gesigneerd exemplaar opduikt!
Tussendoor kwam hier via Marktplaats ook de door Komrij zelf uitgegeven ansichtkaart binnen waarop hij staat als de mysterieuze ‘arabier’. 


Over die spraakmakende Rasoel-Komrij affaire - zo herinner ik mij - is bijna vijfentwintig jaar geleden erg veel te doen geweest. Wekenlang was Rasoel's boek hét onderwerp in de journalistieke media. 'Tout’ literair Nederland sprak en las er over en Rasoel trad op in menig populaire talkshow (en Van Kooten en De Bie). Wie toen nog te jong was of niet meer precies weet waarover het ging moet beslist even kijken naar deze spannende NTR-documentaire van Marco de Vries “
Op zoek naar Rasoel” (uitgezonden 14 december 2013).

En terwijl u kijkt druppelt hier het bedrukte papier gestaag naar binnen en groeit de derde stapel…

woensdag 9 april 2014

Oud geld


Regelmatig gaan wij naar Utrecht om wat te wandelen.
Puur jeugdsentiment want mijn grootouders van moeders kant hebben hier een halve eeuw gewoond in de wijk Oog in Al. De auto parkeren we daar altijd gratis in de Mozartlaan om zo door het park Oog in Al te lopen richting de puinhoop die de Utrechtse binnenstad door sloop, verbouwing en nieuwbouw nu is.
Het is een route vol jeugdherinneringen waaronder de oude Koninklijke Nederlandse Munt, een Rijksmonument gebouwd tussen 1903 en 1911, die we over de negentiende eeuwse Muntbrug heen en terug passeren.


Net als mijn moeder kan ik nog steeds feilloos herhalen wat daar boven een van de deuren in steen is uitgehouwen en net als haar horen mijn huisgenoten mij daar telkens hetzelfde versje reciteren als we het gebouw naderen;

“Het geld hier uit metaal verkregen
Zy nooit ten vloek doch steeds ten zegen”.

In een min of meer ver verleden heb ik van alles verzameld waaronder natuurlijk ook munten en penningen.
In laatjes, hier en daar, zwerven daarvan nog de restanten. Een luciferdoosje met wat ondefinieerbare kleine Romeinse en Griekse muntjes, ooit gekocht op Kreta toen ik daar begin jaren tachtig op vakantie was, een collectie Nederlandse geld vanaf 1948, geërfd van mijn grootvader (van vaders kant), wat zilveren tientjes, wat herdenkingsmuntjes, een pot met centen en een losse 18de eeuwse VOC duit, ooit zelf opgegraven.
Numismatiek vind ik vind nog steeds interessant maar mijn voorkeur gaat uit naar historische penningen die geen deel uitmaakten van het betaalverkeer.


Eigenlijk is dit een kort vervolgstukje op de “De verzamelaar(s)” dat ik in november 2011 schreef. Dat ging over de eerste handleidingen voor jonge verzamelaars die na 1880 verschenen bij A.W. Sijthoff in Leiden.

Daaronder bevond zich ook een uitgave geschreven door mr. Ch. M. Dozy (1852-1901) over het verzamelen van munten en penningen. Anders dan oorspronkelijk de bedoeling van de uitgever was, is de handleiding van Dozy weinig gericht op ‘de jonge verzamelaars’ maar het onderwerp werd door hem wel in een historische en internationale context geplaatst. Eerder verschenen boekjes zoals dat van G. van Orden (1774-1854): “Handleiding voor verzamelaars van Nederlandsche Historiepenningen” (Leiden, 1825) beperkten zich nog volledig op het becommentariëren en aanvullen van Nederlandse uitgaven die op dat gebied in de eeuwen daarvoor waren verschenen zoals van Frans van Mieris (1689-1763), Pierre Bizot (1630-1696) en Gerard van Loon (1683-1758).

Dozy's handboek (uit 1884) ontbrak destijds nog aan mijn collectie maar u weet inmiddels wel hoe dat bij boekenjagen gaat. Met geduld, toeval en veel 'online' snuffelen vond ik uiteindelijk toch de originele zeldzame uitgave bij een antiquariaat voor slechts vijftien euro. Veel bedenktijd had ik niet nodig.
Dozy’s: “Het verzamelen van munten en penningen, Handboek tot het aanleggen van eene munt- en penningverzameling” (Leiden, z.j.) zit, zoals u op de foto’s kunt zien, nog in zijn oorspronkelijke papieren omslag met op de achterzijde reclame waaruit blijkt dat een aantal verzamelonderwerpen uit Winkler’s “Handboek voor den Verzamelaar” ook los verkrijgbaar waren.


Toen ik de website van de Koninklijke Bibliotheek raadpleegde kwam ik er achter dat zij niet over een origineel exemplaar van Dozy’s handboek beschikken maar over een herdruk. Die – ook al schaarse - herdruk was een initiatief van boekbinder A.J. (Dries) Jannink uit Zuidlaren (Drenthe). Met enige moeite kon ik Dries traceren en vroeg hem om inlichtingen. Zijn heruitgave van Dozy, zo vernam ik, verscheen rond 2002 in een oplage van circa twintig exemplaren en verkocht voor vijfentwintig euro per stuk.
Hij had wel meer oude numismatische werken opnieuw uitgegeven, vertelde hij, zoals de serie van de beroemde numismaat Pieter Otto van der Chijs (1802-1867). Bij het noemen van die naam ging bij mij een belletje rinkelen. Had ik daar ook niet iets van staan in mijn bibliotheek?

En inderdaad. Wat verloren tussen andere uitgaven vond ik P.O. van der Chijs: “De munten der voormalige graafschappen Holland en Zeeland…” (Haarlem, 1858). Een los deel uit een serie van negen delen, dat ooit behoorde tot de collectie Oldenbroek. Het is geen kostbaar origineel exemplaar maar een herdruk van ruim veertig jaar geleden uitgegeven door Holleman Munten (Overdinkel, 1973). Trouwens, ook die Holleman uitgave is, compleet of per deel, inmiddels aardig prijzig geworden.


Toen ik weer terugkeerde naar de website van de Koninklijke Bibliotheek om te zien wat zij in huis hebben zag ik dat ook hiervan alleen een herdruk beschikbaar is, niet van Holleman maar van - jawel! - Dries Janink.

donderdag 27 maart 2014

Máo Zhǔxí Yǔlù


Een pakje sigaretten in een envelop, die gedachte drong zich bij mij op toen ik het van de deurmat opraapte. De geringe omvang (6 cm. x 9 cm.) verbaasde mij evenals de papierkwaliteit. Een soort grijs WC-papier dicht bedrukt met Chinese karakters. Voorin, op een iets betere kwaliteit papier, vijftien pagina’s met dertig actiefoto’s van Mao Zedong (1893-1976) en de titelpagina die – curieus genoeg - ook in het Engels is “Quotations from chairman Mao Tse-Tung”. Aan de ommezijde staat een regel Chinese karakters met eronder in gebrekkig Engels: “Workers of all countres, unite!”. Het onbegrijpelijke colofon achterin vermeldt het jaar (van uitgave?) 1966. De kaft is van glanzend rood vinyl met de titel in goud en een kleurig portret van Mao.

Het is een wat frivool Chinees exemplaar van wat in het Westen algemeen bekend staat als ‘het Rode Boekje’ en in China “Máo Zhǔxí Yǔlù” heet, oftewel 'Citaten van voorzitter Mao Zedong'. De 427 citaten van de ‘Grote Roerganger’ zijn verdeeld over drieëndertig thematische hoofdstukken.
De meest gangbare exemplaren zijn vaak iets groter maar passen nog steeds in het vest- of borstzakje van de grauwe communistische garderobe. Zo lag het direct voor het grijpen bij partijmanifestaties en werd er druk mee gewuifd onder het scanderen van leuzen als “Máo Zhǔxí wansui, wan wan sui!” (voorzitter Mao, lang mag hij leven!).
Het was in Mao’s China verplichte studiekost en lectuur. Ieder die het boekje op verzoek van de Rode Garde niet onmiddellijk kon tonen moest rekenen op een pak slaag of zelfs gevangenisstraf.



De eerste versies van Mao’s Rode boekje circuleerden al in 1964 maar pas in mei 1965 verscheen de eerste officiële uitgave (als ‘tweede druk’). Sindsdien zijn er meer dan een miljard van verschenen in vijfenzestig talen, meer dan dertig formaten (van krantenformaat tot luciferdoosje) en verschillende kleuren. Sommige schattingen spreken zelfs van vijf tot zes en half miljard exemplaren die alleen al tijdens China’s Culturele Revolutie (1966-1976) zouden zijn uitgegeven maar deze ongelofelijke aantallen zijn nooit officieel bevestigd.
Een ding is zeker; het ‘Rode Boekje’ is na de Bijbel en de Koran het meest gedrukte boek ter wereld.

1966 was voor deze uitgave een bijzonder jaar. Het Ministerie van Propaganda van de Volksrepubliek China besloot toen tot export en vertaling van het Rode Boekje.
De eerste Nederlandstalige uitgaven verschenen in 1967. In België een geautoriseerde uitgave vertaald uit het Engels bij Het Internationale Boek (Brussel) en in Nederland een niet geautoriseerde uitgave bij Bruna (Utrecht) in de Zwarte-Beertjesreeks (nr. 1090). Beiden staan hier gebroederlijk naast de Chinese uitgave in mijn bibliotheek.

Over die Nederlandstalige uitgaven is onlangs nog geschreven in het NRC (15 maart 2014) door Gerard Groeneveld. Een smakelijk verhaal waaruit het onderstaande citaat komt. “Eind 1966 kwam Wim van Beusekom, redacteur bij uitgeverij Bruna, op het idee het Rode Boekje in Nederlandse vertaling uit te geven. Bruna-directeur Piet Hagers zocht contact met het Sinologisch Instituut in Leiden, waar Cornelis Schepel werd aangezocht voor de vertaling.

Hoewel officieel geen toestemming voor de vertaling was vereist, omdat de Volksrepubliek China niet aangesloten was bij enige internationale auteursrechtenconventie, zocht Hagers toch contact met de Chinese ambassade. Want Schepel was van de Chinezen afhankelijk voor zijn visa en wilde de autoriteiten niet tegen zich in het harnas jagen.


Men koos de weg van de glimlach. Bruna wilde het boekje absoluut niet in de oorspronkelijke vorm uitbrengen, om elke politieke implicatie te voorkomen. Maar de Chinese ambassade was niet erg toeschietelijk bij het idee dat de uitspraken van hun beminde leider in de met name door detectives populair geworden Zwarte-Beertjesreeks zouden verschijnen. (NB. Pas in 1978 zou er een tweede Nederlandse druk verschijnen bij uitgeverij Ordeman (Rotterdam) die qua vormgeving en uitvoering op het originele Rode Boekje leek).

Hagers werd door de Chinese diplomaten ontvangen in een immens vertrek van de ambassade in Den Haag, met veel rood pluche en muren die rijkelijk van Chinese karakters waren voorzien en die ongetwijfeld de zegeningen van de rode revolutie uitdrukten. 'In totaal heb ik in dat vertrek drie sessies van vele uren doorstaan, met veel geginnegap, veel bleke thee en veel hooiachtige sigaretten, voor ik me - net bijtijds - van hun chicanes en vertragingstactiek heb weten te bevrijden', herinnerde de uitgever zich later.
De Chinezen wilden een editie die als twee druppels water leek op hun eigen uitgave, compleet met vloeipapiertje over Mao's portret. Als vertaler wilden ze per se een 'maoïstisch denker'. Hun keus viel uitgerekend op de sinoloog-diplomaat Robert van Gulik, schrijver van de populaire reeks Rechter Tie. Hagers moest alle zeilen bijzetten om de Chinezen ervan te overtuigen dat Schepel een verantwoorde keus was.
Het was een taaie klus. Schepel probeerde niet zozeer vloeiend Nederlands van de tekst te maken, maar hij hield vast aan het staccato van het Chinese origineel. 'Deze citaten zijn niet bedoeld als bellettrie, maar als leerstellingen en motto's die men - ieder voor zich, maar vooral in groepsverband - leest, voorleest en creatief bestudeert en toepast', schreef hij in de inleiding. (-)



Het werkje vond zonder moeite zijn weg naar een Nederlands lezerspubliek. Piet Hagers meent dat de oplage rond de 150 duizend stuks moet hebben gelegen. In België verscheen vrijwel tezelfdertijd een uitgave, uit het Engels vertaald. Deze uitgave verscheen wél met de goedkeuring van Peking. Dat leek een detail, maar in sommige linkse kringen luisterde dat zeer nauw. Zo adverteerde het Nederlands marxistisch-leninistische maandblad De Rode Tribune alleen met de Belgische editie onder zijn aanhang”.

Zowel in de Belgische als in de Nederlandse uitgave zit een ‘facsimile’ afbeelding van het handgeschreven voorwoord (bij de tweede druk) in Chinese karakters van Lin Biao, door Schepel vertaald in: “Bestudeer de geschriften van voorzitter Mau, gehoorzaam de woorden van voorzitter Mau en handel volgens de aanwijzingen van voorzitter Mau”.

Lin Biao (1908-1971), Chinees politicus en militair leider, was lang beoogd opvolger van Mao Zedong. In 1971 viel hij echter in ongenade.
Met zijn familie vluchtte hij naar de Sovjet-Unie maar halverwege onderweg stortte zijn vliegtuig neer, vermoedelijk door brandstofgebrek, waarbij alle inzittenden omkwamen. Lin’s val in ongenade had tot gevolg dat zijn voorwoord uit talloze Rode Boekjes werd gescheurd en nieuwe edities voortaan zonder verschenen. Ook in mijn kleine frivole aanwinst ontbreekt het, al sluit ik niet uit dat het er nimmer heeft ingezeten.


Overigens, niet alle rode boekjes zijn Rode Boekjes! Mao heeft wel meer geschreven dat in een roodplastic kaft werd uitgegeven! Zo kocht ik laatst voor een paar euro een Chinese uitgave (uit 1970) van iemand die dacht dat het om Mao’s Rode Boekje ging. De tien Chinese karakters op de voorkant (bij het Rode Boekje vijf) verraden echter een andere titel. Het is een uitgave van “Máo Zhǔxí de wu pian zhexue zhu zuo” oftewel ‘Vijf essays van voorzitter Mao over filosofie’. Ook hierin vinden we achter het portret van Mao een kalligrafisch voorwoord van Lin Biao.

Mao’s bewind kostte naar schatting veertig tot zeventig miljoen Chinezen het leven. Veel meer slachtoffers dan we Adolf Hitler (1889-1945) in zijn schoenen kunnen schuiven, wiens “Mein Kampf” in oplage van ‘slechts’ tien miljoen exemplaren verscheen (waarvan honderdvijftig duizend in het Nederlands). Hitler’s boek is nog steeds verboden, de boeken van Mao zijn in China toeristische handelswaar en wereldwijd verkrijgbaar.

Het kan verkeren…