vrijdag 25 november 2022

Fantasiecondooms rond 1913 (Mich. Birk Katalog No. 4)


De bedrijfscatalogus van Mich(ael) Birk: "Katalog/Catalogue/Catalogo No. 4" (Tuttlingen, z.j. [ca. 1913]) behoort ongetwijfeld tot de fraaiste voorbeelden in zijn genre. In vier talen, uitbundig, of nog beter: uitputtend geïllustreerd, worden op honderden bladzijden talloze artikelen aangeboden op het gebied van:
[I] verpakkingsmaterialen/papierwaren/reclame,
[II] apparaten en inrichting van apotheken/laboratoria,
[III] rubber artikelen/verbandmateriaal/hygiënische producten/injectiespuiten. In deze categorie vallen de voorbehoedsmiddelen zoals: de gepatenteerde gecombineerde vrouwenspuit van Birk (blz. 125), tientallen 'vrouwendouches' met toebehoren (blz. 126 t/m 130), het pessarium in diverse uitvoeringen (blz. 135), condooms (blz. 164/165) en Keizerlijk gepatenteerde 'Spermathanaton-tabletten' (blz. 166), die al vanaf 1909 ook in Nederland verkrijgbaar waren.
[IV] chirurgische instrumenten/operatietafels/desinfectie-en sterilisatie-apparatuur. 
Illustratief hoogtepunt en een feest voor de ogen zijn de bladen voorin met talrijke (met de hand) ingeplakte kleurrijke etiketten, waaronder talrijke chromolitho's.


De Duitse firma BIRK Rundkartonagen GmbH & Co. KG bestaat nog steeds maar legt zich tegenwoordig toe op kartonfabricage. De geschiedenis van Birk begon in 1879. Wagenmaker Michael Birk en zijn vrouw Maria, begonnen (een ideetje van haar) met de productie van verpakkingen ('Futterale') voor Hohner mondharmonica's in Trossingen. In 1900 werd het assortiment uitgebreid met de productie van verzend- en opslagverpakkingen van papier en karton voor met name drogisterij- en apothekersbenodigdheden, tabak, persoonlijke verzorgingsproducten en zoetwaren. Later volgden ook glazen flessen, apothekerspotten en ziekenhuisbenodigdheden. In 1920 startte hun overzeese exporthandel en werden belangrijke verkoopkantoren in Mexico en Zuid-Amerika gevestigd. Birk vervaardigde toen ook gekleurde reliëflabels, aangepast aan de smaak en wensen van klanten.
Wereldwijd verkocht de firma medisch-technologische producten en instrumenten van bekende fabrikanten in Tuttlingen. Als gevolg van de Tweede Wereldoorlog verdween rond 1950 het economische fundament voor de export. De eigenaren gingen zich vervolgens volledig concentreren op de ontwikkeling en productie van papieren en kartonnen verpakkingen voor consumptiegoederen. 

Ik kocht mijn Birk catalogus op de Amsterdamse Spui boekenmarkt voor € 140,- euro bij antiquariaat De Salamander en prees mij gelukkig met een ongebruikt exemplaar in voortreffelijke staat (inclusief de bladen met ingeplakte etiketten). Ik ben niet de eerste die deze prachtcatalogus signaleert. Ook in 'De Boekenpost' van januari/februari 2020 (Jrg. 28, blz. 19) staat een stukje van Steven de Joode i.v.m. de veiling van een exemplaar in 2019 bij Catawiki (waar hij veilingmeester is). Dat exemplaar bracht € 176,- euro op (excl. veiling- en verzendkosten). De catalogus is overigens antiquarisch redelijk goed verkrijgbaar (voor flinke bedragen) en vaak in een opvallend excellente staat! Kennelijk vond niemand dat vreemd... Perkamentus uiteraard wel, en daarom dook ik wat verder in de materie en kwam tot een verrassende ontdekking...


Rond 2013 werd het oude fabriekspand van Birk in Tuttlingen afgebroken om plaats te maken voor nieuwbouw. Bij de voorbereidingen daartoe werd in een van de oude loodsen een voorraad 'spiksplinternieuwe' (inmiddels een eeuw oude) catalogi aangetroffen, verpakt in kisten!
De inhoud kwam in handen van het Duitse warenhuis Manufactum, dat ze verkocht voor
€ 99,- euro per stuk. Inmiddels zijn ze uitverkocht maar de aanbieding is nog steeds online terug te vinden evenals het bijbehorende verkooppraatje. Manufactum schreef:

"De catalogus als prentenboek van materiële cultuur.
Net zoals architecturale en artistieke stijlen of – in een korter tijdsbestek– mode en kapsels hun respectievelijke tijd vertegenwoordigen, zo worden ook alledaagse voorwerpen in hun type en ontwerp op een bepaald moment materiële getuigen van een vervlogen cultuur. Historische postordercatalogi zijn in dit opzicht niet alleen schatkamers van de consumentengeschiedenis: hierin werd vastgelegd waarmee mensen zich omringden en wat ze gebruikten, hier werd getoond hoe de dingen om hen heen er naar algemene smaak uit moesten zien. Historische catalogi bieden een uitgebreid scala aan beelden van de materiële cultuur van hun tijd (en soms laten ze ook zien dat ze in sommige dingen kwaliteitsbewuster en smaakvoller waren dan in onze tijd).


Totaalleverancier in de VS en specialisten in Duitsland.
Postordercatalogi bestaan ​​al sinds de jaren zeventig. Het postorderbedrijf zelf is veel ouder, maar werkte eerst vooral met promotionele krantenadvertenties. Zowel de in kranten geadverteerde langeafstandshandel als de catalogushandel in engere zin zijn van Amerikaanse oorsprong, wat gemakkelijk te begrijpen is gezien de uitgestrektheid van de Noord-Amerikaanse landmassa: het was de eenvoudigste methode voor de wijdverspreide boeren om zichzelf te voorzien van consumentengoederen. Na de introductie van pakketpost in de VS bereikten de omvangrijke productcatalogi van bijvoorbeeld Sears in Chicago, variërend in lengte van meer dan 700 pagina's, oplagen tot 15 miljoen exemplaren en weerspiegelden ze de behoeften en smaken van hun tijd. Zelfs vandaag verschijnen nog herdrukken van bepaalde delen voor historisch geïnteresseerde lezers. De jaren 1920 worden beschouwd als de gouden jaren van de Amerikaanse postorder; toen brak het autotijdperk aan en de scheepvaartgigant Sears vertrouwde steeds meer op winkels en supermarkten. In Duitsland was dat anders. Hier werd de postorder met een uitgebreid assortiment in alle productgebieden pas echt belangrijk in de jaren vijftig en zestig. De postordercatalogi van de beginjaren waren daarentegen speciale catalogi voor artsen en apothekers.


Van Tuttlingen tot over de hele wereld: medische technologie.
Een van de belangrijkste was Mich. Birk uit Tuttlingen. Het bedrijf begon met kartonnen dozen en verzendverpakkingen. Aan het begin van de 20e eeuw en in de periode tussen de wereldoorlogen was Birk echter een 'global player'. Er werd medische technologie geleverd aan verre landen en er werden zelfs vestigingen in Zuid-Amerika opgericht. Catalogi in vier talen lieten de arts of apotheker zien wat de Duitse medische technologie te bieden had - vooral in Tuttlingen, dat toen al een medisch technologiecentrum was met een grote reputatie. De dokter aan de Rio Bravo of de apotheker in de Andes kon spuiten en scalpels, pipetten en tabletpersen uit Duitsland bestellen en tegelijkertijd de modernste medische technologie van die tijd leren kennen. De speciale catalogi van Mich. Birk heeft een buitengewoon interessante mix van medisch-historische informatie. De medisch specialist zal veel dingen herkennen: het zijn de voorlopers van de instrumenten die hij dagelijks in handen heeft, sommige zelfs in een vorm die sindsdien niet is veranderd. Het grote aantal gepresenteerde objecten is verbazingwekkend; de catalogus bevat de basisinstrumenten van alle specialistische disciplines van zijn tijd en het assortiment voor de tandheelkunde alleen al beslaat 80 pagina's. Birk bood niet alleen kleine medische hulpmiddelen aan, maar stuurde ook hoge sterilisatieapparatuur, operatietafels en tandartsstoelen over de Atlantische Oceaan.

Tonen en showen.
Het maken van een dergelijke catalogus heeft enorm veel moeite gekost. Duizenden tekeningen moesten worden gemaakt. Birk toonde zijn aanbod tot in detail en vaak in originele maat. Een dubbele pagina is bijvoorbeeld gevuld met perenspuiten van dezelfde vorm maar verschillende maten. Op deze manier kon de klant met zijn eigen hand meten wat het meest geschikt was voor zijn gebruik. Beeld en tekst zijn strikt gescheiden; het bovenste deel van de cataloguspagina's is gevuld met weelderige illustraties, het onderste deel met de informatieve tekst, die zich meestal beperkt tot een lijst met afmetingen en aanduidingen, de verkoop was immers gericht op een gespecialiseerd publiek.


Geen herdruk. Een origineel.
Het bijzondere aan deze catalogi is dat het originele exemplaren zijn. Ze zijn gemaakt en gevonden bij Mich. Birk, stevig opeengepakt in zware houten kisten en zo meer per ongeluk dan opzettelijk beschermd tegen licht, hitte en vocht. Ze hebben hun winterslaap ongedeerd overleefd en zien eruit alsof ze vers van de pers komen. Dit is de vierde Birk-catalogus; die rond het jaar 1913 gemaakt moet zijn volgens een reeks daarin aangeboden datumstempels die naar dit jaar verwijzen. De vraag waarom deze exemplaren destijds niet zijn gedistribueerd, kan ook worden beantwoord: het eigenlijke medische assortiment wordt voorafgegaan door 30 alfabetisch gepagineerde bladen waarop Birk tal van voorbeelden gebruikt om zijn assortiment individueel ontworpen etiketten te presenteren, receptformulieren, factuurformulieren en briefpapier, in uitgebreide kleurendruk en deels met zorgvuldig met de hand ingeplakte individuele etiketten. Deze laatste zijn echter niet volledig in onze exemplaren".
Desondanks moet er ook een aantal volledige catalogi zijn gevonden - waaronder de mijne - die hun weg vonden naar diverse antiquaren wereldwijd, want er worden verschillende complete exemplaren aangeboden voor soms torenhoge bedragen.


Ik kende Birk's catalogus al geruime tijd, maar het is nog niet zo lang geleden dat ik - dankzij een exemplaar dat te koop stond bij het Amsterdamse antiquariaat Brinkman - ontdekte dat daarin verschillende 'preservatives' c.q. condooms worden beschreven en getoond (met verpakking)! En aangezien ik een vrij grote (en unieke) verzameling bezit op het gebied van (voorlichtings)brochures en andere gedrukte efemera betreffende anticonceptie uit grootvaders tijd (waarover ik al vaker op dit blog heb geschreven), leek mij dit een verantwoorde aanvulling daarop. Daar komt bij dat ik in mijn ik laatste blog over condooms: "Preservatium Penis" (mei 2021) schreef: "Uiteraard waren ze puur functioneel, ter voorkoming van zwangerschap en geslachtsziekten, recht toe, recht aan. Lust- en genot opwekkende frivoliteiten zoals ribbels, uitsteeksels en diverse kleuren en smaakjes zouden pas veel later tijdens de seksuele revolutie opduiken".
Nou... dat verdient toch enige nuance. Ik ben ze weliswaar in Nederland niet tegengekomen maar de speciale condooms verkrijgbaar bij Birk aan het eind van het 'Belle Epoque' zijn bepaald frivool te noemen. 



Maar eerst worden de kwaliteiten aangeprezen van het gewone condoom "Lustige Witwe" (met en zonder reservoir), 3 stuks in een doosje en 48 doosjes in een grootverpakking, "das beste Präservativ der Gegenwart". En als bewijs daarvoor zien we bovenaan de bladzijde (164) een besnord heerschap enkele tests uitvoeren die aldus worden beschreven: "Dass er so stark aufgeblasen werden kann, dass es die doppelte Grösse des Kopfes eines ausgewachsenen Mannes erreicht ohne zu platzen (siehe Fig. C). Es kann mit 6 Liter Wasser gefüllt werden ohne zu platzen (siehe Fig. D). Die Dehnungsfähigkeit ist derart dass man es bis zur Länge von 1,15 Meter auseinanderziehen kann ohne dass es zerreist (siehe Fig. E)". Voorts zien we ook het in Nederland verkrijgbare Engels merk 'Neverrip' (met en zonder reservoir) en het (ouderwetse) visblaascondoom.



Echt spectaculair wordt het op bladzijde 165 waar frivoliteit en fantasie met elkaar wedijveren. Speciale condooms met het hoofd van een chantecler (haan), rechter, professor, clown, soldaat, jockey, automobilist en student. Zelfs een "Präservativ, Nahtlos, beste Qualität Gummi, Form von Tiroler-hütchen" (inclusief veertje!). Voorts condooms met stekeltjes, kragen en ribbels (met en zonder reservoir) van het merk 'Seamless' en 'Regina', maar ook 'Reizringe' en 'Reiz-Fingerlinge' (vingercondooms) van de beste kwaliteit 'Weichgummi' worden hier aangeprezen. Het zijn de oudste afbeeldingen van fantasiecondooms die ik ken. Dit zijn geen 'medische' producten meer, dit zijn seksuele feestartikelen!

donderdag 10 november 2022

Het jaar geboekt, oktober 2022

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

Oktober 2022; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 12.

Gekocht: 12.

Totaal uitgegeven: € 525,70  euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 12 is gemiddeld: € 43,81 euro per object.

Via boekenmarkt: 1 (3).
Via kringloopwinkel: 3 (2, 10, 11).
Via (online) antiquariaat: 7 (1, 4, 5, 6, 7, 8, 9).
Bij de drukker/uitgever: 1 (12).

Modern: 6 (1, 2, 6, 7, 8, 10).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 2 (9, 12).
Old & rare: 4 (3, 4, 5, 11).

Oktober 2022: de aanwinsten...

1J.Ch. Brunet: "Manuel du libraire et de l'amateur de livres..." (Kopenhagen, 1966-1968). Herdruk door Rosenkilde en Bagger van de 5de, meest complete editie (oorspronkelijk verschenen in Parijs tussen 1860-1880), bestaande uit 9 delen; 5 delen (Aa t/m Zyl.), 1 deel 'Table methodique', 2 delen supplement (A t/m Z.) en 1 deel met de 'Dictionaire de Geographie'. Gekocht bij het Zweedse Antiqvariat Classica voor € 295,- euro (incl. verzendkosten). Meer over deze uitgave in mijn blog: "Een bibliografisch meesterwerk met grote invloed".


2. J. Gawronski (red.): "Friet speciaal. Tijdschrift voor kinderen over archeologie in Amsterdam en omstreken. Nr. 1" (Amsterdam, 2014). Bevat 41 foto's van kunststof objecten uit het Damrak of Rokin gevonden tijdens de aanleg van de Noord/Zuidlijn 2003-2012. Ontwerp/vormgeving (Willem van Zoetendaal) en fotografische presentatie (Harold Strak) van relatief jonge archeologische objecten (uit de 20ste eeuw) tonen onmiskenbaar de geboorte/oorsprong van hun vijf jaar later verschenen boek: "Spul. Catalogus archeologische vondsten Noord/Zuidlijn Amsterdam" (Amsterdam, 2019), dat werd uitgeroepen tot best verzorgde boek van de wereld, en waarvoor thans antiquarisch belachelijke bedragen worden gevraagd. Gekocht voor € 0,70 euro bij mijn lokale kringloop.


3. H. Ford: "Der Internationale Jude" (Leipzig, 1933). Bekend antisemitisch boek - en inspiratiebron voor Adolf Hitler - geschreven door auto-industrieel Henry Ford (1863-1947). In 1922 voor het eerst in het Duits vertaald door Hammer Verlag in Leipzig. Mijn - in geel linnen gebonden uitgave (nog zonder davidsterren op het voorplat) - is alweer de 30ste oplage! Gekocht op de Amsterdamse Spui boekenmarkt bij antiquariaat Klikspaan uit Leiden voor € 60,- euro.


De volgende twee uitgaven (4 en 5) kocht ik antiquariaat Klondyke in Almere voor € 73,50 euro (incl. verzendkosten).

4"Succincta enerratio miraculorum quae gloriose operatus est dominus per vernerabile Sacramentum in Sacello sacri loci in Amstelredam, excerpta ex libris et literis per notarios et sigilla confirmatis, in quibus miracula ipsa plenius declarantur" (Willem Jacobsz. Amsterdam, kort na 1555). Facsimile gebonden in perkament van het (Amsterdams) 'mirakelboekje', uitgegeven in 1900 door Mgr. B.H. Klönne (rector van het Begijnenhof in Amsterdam), in een oplage van 100 stuks met op de voorzijde het wapen van Amsterdam in goud. Mijn exemplaar heeft echter een blanco perkamenten omslag!


5. "Extrait de la Gazette de France. Du Mardi 2 Septembre 1783 (No. LI)" (Lille, 1783). Uiterst curieuze en zeldzame overdruk van een bericht uit deze Franse krant m.b.t. de eerste onbemande proefvluchten met een luchtballon ('Montgolfière') van de gebroeders Montgolfier. Gebonden tussen marmeren schutbladen in een luxe halfleren geribde band. Kopsnede verguld, titelschildje in rood met vergulde letters plus verguld jaartal en rugversiering. Op het krantenblad rechtsboven een (eigenaar)stempeltje 'E.F' binnen een eenvoudig lijnkader. Meer hierover in mijn blog: "Het luchtmonster van Gonesse (1783)".


6. Battus (H.Brandt Corstius): "Opperlans woordenboek" (Amsterdam, 2007). Ik had natuurlijk al zijn: "Opperlans! Taal- & Letterkunde" (Amsterdam, 2003), en dit is daar een onmisbare aanvulling op. Gekocht bij boekhandel Scheltema in Amsterdam voor € 16,50 euro.


7. D. van der Meulen: "Verzamelaarsverdriet / A Collector's Heartache" (Haarlem, 2021). Nederlands/Engels uitgave in november 2021 verschenen ter gelegenheid van de 75ste veiling van Bubb Kuyper in een oplage van 1500 exemplaren. Gekocht bij De Slegte in Leiden voor € 7,50 euro.


8. M. Mathijsen: "L De lezer van de 19de eeuw" (Amsterdam, 2021). Gekocht bij De Slegte in Leiden voor € 18,- euro.


9. "Motieven voor het kopen en lenen van boeken" (Nijmegen, 1990). "Resultaten van een kwalitatief onderzoek ten behoeve van Stichting Speurwerk betreffende het Boek te Amsterdam door centrum voor marketing Analyses". Voorwoord door M. van Amerongen (voorwoord). Oplage 500 exemplaren. Gekocht bij De Slegte in Leiden voor €7,50 euro. Veel van wat hierin staat over kopen en lenen gaat niet op voor de bibliofiel (verzamelaar)!


10. Ch. M. Schmidt (voorwoord): "De Matthäus-Passion. 100 jaar passietraditie van het Koninklijk Concertgebouworkest" (Bussum, 1999) Boek met CD. De klassieke lieveling van mijn moeder (overleden in 2016) die als klein meisje al met haar vader ging luisteren naar uitvoeringen. Talrijke programmaboekjes en diverse platen en CD's met verschillende uitvoeringen vond ik na haar overlijden bij haar thuis terug. Tijdens haar crematieplechtigheid werd als vanzelfsprekend het gedeelte 'Erbarme dich, mein Gott' afgespeeld (en nog steeds krijg ik dan tranen in mijn ogen als ik het hoor...). Kringloopvondst voor € 3,50 euro.


11. "Opsporingsregister waarin opgenomen de ongewenste vreemdelingen en de internationale misdadigers. No. 5 (1 oktober 1969)" ('s-Gravenhage, 1969). Ik had hier al het "Ledenregister van de Nationaal-Socialistische Beweging te Amsterdam, uitgegeven door den Politieken Opsporingsdienst te Amsterdam" (Amsterdam, 1945) en het geheim "Politiek Opsporingsregister Signaleeringen 1-15 april 1946" (Amsterdam, 1946). Ook in dit opsporingsregister zitten nog talrijke figuren die in de oorlog (goed) 'fout' waren. Met sticker op de voorzijde 'Archief 1940-1948 Joh. Schaede' (1907-2002) en twee knipsels over opgepakte Nederlandse oorlogsmisdadigers. Zeldzaam! Kringloopvondst € 4,50 euro. 


12. P. Abels: "Coornhert & de drukpers" (Gouda, MMXXII). Bibliofiel uitgegeven door de drukkerswerkplaats Gouda ('Sub Signo Leonis') in een oplage van 100 genummerde exemplaren (ik heb nr. 13). Perkamentus was op 29 oktober de laatste dag van de Coornhert festiviteiten in Gouda, waar hij door boek en Twitter-vriend Paul Abels werd rondgeleid in de kraamkamer van de vrijheid. Tevens was ik 's avonds aanwezig op de slotmanifestatie 'Het geweten als marktplaats' in de Sint-Janskerk, waar ik mijn bestelde exemplaar ontving dat door de jarige auteur werd gesigneerd en gedateerd. De uitgave kost € 39,- euro.

vrijdag 28 oktober 2022

Het luchtmonster van Gonesse (1783)

Toen ik een aantal weken terug weer eens wat digitaal aan het sneupen was op diverse antiquarische sites kwam ik na het vinden van een interessante uitgave op de website van antiquariaat Klondyke in Almere terecht. Ik bestudeerde meteen even de overige aanwinsten van de afgelopen periode en zag daartussen de volgende titel staan: "Extrait de la Gazette de France, du mardi 2 septembre 1783". Toen ik de titel aanklikte en vervolgens de omschrijving las en foto bekeek ging er in mijn achterhoofd een alarmbelletje af...


Aangeboden werd een overdruk van een artikel ('Extrait') uit een bepaalde Franse krant van een ogenschijnlijk willekeurige datum. Eén pagina (dubbelzijdig bedrukt), maar met wat extra blanco bladen (helaas zonder watermerk!) gebonden tussen gemarmerde schutbladen in een luxe halfleren band met (valse) ribben. Kopsnede verguld, titelschildje in rood met vergulde letters plus verguld jaartal en rugversiering...
Iedere bibliofiele verzamelaar en/of antiquaar moet zich dan afvragen, waarom?

Het kostte mij nog geen tien minuten om die vraag te beantwoorden. Het gekoesterde krantenbericht bevat wereldnieuws en de beschreven gebeurtenissen vormen nog steeds een hoogtepunt in de geschiedenis van de mens. Het artikel gaat over de eerste onbemande experimenten van de uitvinders van de luchtballon, de gebroeders Montgolfier (Joseph Michel (1740-1819) en Jacques Étienne (1745-1799). 
Met hun uitvinding (de 'Montgolfière') start de (burger)luchtvaart en dit 'Extrait' is niet alleen het allereerste bericht daarover, maar bovendien een waarschuwing!



Niet iedereen is het Frans machtig en daarom zal ik de inhoud - vrij vertaald - voor u kort weergeven. In het artikel maakt de regering bekend dat er een ontdekking is gedaan die men graag onder de aandacht brengt van het grote publiek, omdat deze eventueel angst en paniek bij mensen kan oproepen.
Men is erachter gekomen dat een ballon gevuld met brandbaar gas (waterstof) opstijgt naar de hemel, net zo lang tot de lucht in de ballon en de buitenlucht 'in evenwicht' zijn.
De eerste ervaringen hiermee zijn opgedaan in Annonay/Vivarais door de uitvinders, de heren Montgolfier. Een bol van doek en papier, 105 voet in omtrek, gevuld met gas steeg uit zichzelf op tot een hoogte die niet kon worden berekend. 


Op 27 augustus om vijf uur 's middags werd in Parijs vanaf het Champ de Mars (waar thans de Eiffeltoren staat) opnieuw een ballon gelanceerd in aanwezigheid van ruim 30.000 toeschouwers, onder wie Benjamin Franklin, Lodewijk de XVI en zijn echtgenote Marie Antoinette. Een bol bekleed met taf en elastische gom, 36 voet in omtrek, steeg op naar de wolken, waarna men het object geheel uit het oog verloor. De ballon werd door de wind naar het noordoosten gevoerd maar de afstand die zou worden afgelegd was onvoorspelbaar. Volgens het artikel waren er al plannen om dit experiment te herhalen. Iedereen die in de hemel dergelijke bollen ziet, die lijken op een verduisterde maan, wordt gewaarschuwd dat het geen angstaanjagend fenomeen is, maar een machine samengesteld uit taft, of licht linnen bedekt met papier, die geen schade kan veroorzaken.



De overdruk volgt nauwgezet het originele krantenartikel. Alleen bij het oorspronkelijke bericht (Gazette de France, 2 september 1783 (nr. 70), blz. 312) staat onderaan in een noot (*) dat de ballon drie kwartier later en vier mijl van Parijs naar beneden kwam in een akker nabij het dorp Gonesse.

Onvermeld blijft de grote paniek die daar onder de boerenbevolking uitbrak. Het schokken en trillen van de langzaam leeglopende ballon en de typische geur van ontsnappend waterstof was voor de toegestroomde bewoners een duidelijke aanwijzing voor de duivelse oorsprong van het vormloze ding dat uit de lucht was gevallen. Terwijl een lokale pastoor als exorcist optrad in de overtuiging van doen te hebben met een luchtmonster werd de ballon aangevallen met hooivorken en zeisen en afgemaakt met geweerschoten. Het uit elkaar gereten restant werd tot slot vastgebonden aan de staart van een paard dat in triomf rond galoppeerde.


U mag gerust van mij aannemen dat velen met verbazing dit bericht in de Gazette de France zullen hebben gelezen. Dat het groot nieuws was blijkt wel uit het feit dat ook buitenlandse kranten het bericht oppikten. Bijvoorbeeld de Leidse "Nouvelles extraordinaires de divers endroits" (van 12 september 1783, blz. 8) die het hele artikel overnam. In Frankrijk werd vrijwel tegelijk met de desbetreffende Gazette de France (bij verschillende Koninklijke drukkerijen) een 'Extrait' van het bericht gedrukt (in 4to). Dit 'Extrait' (oplage onbekend) werd waarschijnlijk in een flinke hoeveelheid los verspreid met als doel zoveel mogelijk mensen te waarschuwen voor dit nieuwe luchtfenomeen om incidenten als bij Gonesse te voorkomen en angst bij de toeschouwers weg te nemen. Er zouden immers nog meer vluchten volgen.

Van dit extreem zeldzaam geworden stukje luchtvaartgeschiedenis zijn twee varianten te vinden. Van de ene - zoals de mijne - gedrukt: "A Lille, de l'imprimerie de N.J.B. Peterinck-Cramé, imprimeur ordinaire du roi. 1783" (No. LI.), ligt een tweede exemplaar in de Houghton Library van Harvard University, Cambridge/USA (zie hier). Van de andere variant gedrukt: "A Paris, De L'imprimerie Royale, MDCCLXXXIII", ligt een (uniek) exemplaar in de "Bibliothèque Nationale de France" (zie hier).


Een vroeg negentiende eeuwse verzamelaar heeft mijn aanwinst voorzien van een luxe halfleren bandje. Een ex-libris zit er helaas niet in, maar op de voorzijde van het krantenbericht rechtsboven is een (20ste eeuws) stempeltje zichtbaar met de letters "E. F." binnen een eenvoudig lijnkader. Voor wie of waarvoor deze letters staan blijft vooralsnog een open vraag. 

 

Van tenminste één andere collectioneur is bekend dat hij ook een exemplaar bezat.
Van 27 t/m 30 oktober 1930 vond bij Hôtel Drouot in Parijs de veiling plaats van de bibliotheek van de overleden ballonvaarder, graaf Henry de La Vaulx (1870-1930). Daarbij verscheen een catalogus: "Bibliothèque de feu M. le Comte Henry de La Vaulx, Président de la Fédération Aéronautique Internationale. Livres des XVIIe et XVIIIe siècles - Ouvrages de Restif de la Bretonne - Importante collection de livres sur l'Aéronautique" (Parijs, 1930). 


Het gedeelte 'aéronautique' c.q. luchtvaart besloeg ruim driehonderd kavels. Volgens een artikel in Le Figaro (van 31 oktober 1931, blz. 2, 'souvenirs disperses') dook er tijdens de veiling een exemplaar op van dit 'Extrait': "Dit merkwaardige officiële document dat betrekking heeft op de experimenten van de gebroeders Montgolfier, adviseert de bevolking die dergelijke bollen in de lucht zal ontdekken en die 'kenmerken van een verduisterde maan vertonen', niet bang te zijn".


Was mijn aanwinst wellicht het destijds geveilde exemplaar? Ik besloot op zoek te gaan naar die veilingcatalogus. 
En zo - lieve boekenvrienden - kwam Perkamentus terecht in het mekka der bibliofielen, de bibliotheek van The Grolier Club in New York/USA. Daar ligt namelijk een exemplaar en ik schreef een vriendelijke email met het verzoek mij nader te informeren. Enige tijd later ontving ik een verrassend antwoord. Kavel 589 bleek inderdaad het 'Extrait' te zijn maar... gedrukt: "a Caen, sur l'imprimé de l'Imp. Royale", een derde variant dus waarvan de huidige verblijfplaats onbekend is!


Tot slot, net als bij het programma 'Tussen Kunst en Kitsch', de hamvraag... Wat is dit curiosum waard?
Welnu, Perkamentus betaalde bij antiquariaat Klondyke (exclusief verzendkosten) € 45,- euro. Zakgeld, dat je voor elke willekeurige Gazette de France uit die periode betaalt. Ik denk dat dit 'Extrait' makkelijk het tienvoudige (en wellicht meer) kan opbrengen, zeker in Frankrijk...

vrijdag 14 oktober 2022

Een bibliografisch meesterwerk met grote invloed


Het is alweer acht jaar geleden dat ik: "Boeken die het niet (gaan) redden" schreef. Een stukje over de ondergang van bepaalde boeken, zoals telefoonboeken en encyclopedische werken. Op de vraag die ik mijzelf toen stelde of ik desondanks nog naslagwerken zocht gaf ik als antwoord twee voorbeelden. De eerste was de wens om ooit nog eens J.Ch. Brunet: “Manuel du Libraire et de l‘amateur de livres” aan mijn bibliotheek te kunnen toevoegen (om – ik parafraseer - zijn iconische status onder antiquaren en bibliofielen, meer om lekker in bladeren en te studeren onder het genot van een sigaar en een glas goede wijn dan om echt te gebruiken). Ik kan u melden dat die wens twee weken geleden in vervulling is gegaan, al had dat nog wel wat voeten in de aarde...

Brunet's fameuze en monumentale bibliografie is sinds de eerste druk in 1810 meermalen (her)uitgegeven in tal van uitvoeringen en antiquarisch goed verkrijgbaar voor prijzen tussen de € 200,- en € 1000,- euro (afhankelijk van de editie en uitvoering). Een originele negentiende eeuwse uitgave, fraai gebonden in heel of half marokijnleer, vond ik niet per se nodig. Wel moest het de 5de (meest complete) editie zijn. De beste heruitgave is die van de Deense uitgeverij/antiquariaat 'Rosenkilde og Bagger' (Kopenhagen, 1966-68). Deze bestaat uit negen delen inclusief drie delen supplement waaronder de als laatste anoniem ("par un bibliophile") verschenen geografische index; "Dictionnaire de géographie ancienne et moderne: À l'usage du libraire et de l'amateur de livres" (Parijs, 1870). Het bleek echter niet zo makkelijk om die set - goed verpakt, ongeveer 12 kilo - onder de € 300,- euro (inclusief eventuele verzendkosten!) te bemachtigen.
Na twee weken zoeken aan beide zijden van de oceaan, e-mailen en twee mislukte pogingen (te hoge verzendkosten en toch niet compleet aanwezig), ben ik uiteindelijk geslaagd bij 'Antikvariat Classica' in Zweden.


Jacques-Charles Brunet, werd geboren op 2 november 1780 in Parijs als zoon van boekhandelaar Thomas Brunet (1744-1824). Aanvankelijk voelde de jonge Jacques-Charles maar weinig voor de boekhandel en interesseerde en verdiepte hij zich vooral in bibliografische studies. Hij was pas 17 jaar oud toen hij zijn eerste veilingcatalogus schreef (m.b.t. de bibliotheek van Armand-Thomas Hue de Miromesnil (1723-1796), minister onder Lodewijk XVI). Vijf jaar later publiceerde hij, anoniem, een aanvulling op de "Dictionnaire bibliographique, historique, et critique des livres rares, précieux, singuliers, curieux, estimés, et recherchés" van André-Charles Cailleau (Parijs, 1802). Pas in de eerste editie van zijn Manuel zou hij toegeven hiervan de auteur te zijn. De jonge Brunet woonde in bij zijn vader en trad op als zijn klerk, maar ontving geen salaris: "Je ne possédais alors que quelques livres et une somme de quinze cents francs environ, produit des honoraires reçus du supplément à Cailleau".


Op 30-jarige leeftijd publiceerde Brunet zijn - toen nog driedelige - "Manuel du libraire et de l'amateur de livres" (Parijs, 1810), dat een bibliografisch woordenboek bevatte, waarin de meest waardevolle en bruikbare boeken, oud en modern, werden omschreven met aantekeningen over de verschillende edities, vervalsingen en prijzen gevolgd door een methodische tabel in de vorm van een 'catalogue raisonné'.
Verkoopcatalogi schrijvend tussen de boekenstapels werkte hij in zijn vrije tijd aan een tweede editie van zijn Manuel (Parijs, 1814), uitgebreid met meer dan vierduizend artikelen en een groot aantal aantekeningen. Nadat ook de tweede editie was uitverkocht en een aantal jaren niet meer verkrijgbaar, publiceerde hij een derde editie, wederom aangevuld met meer dan tweeduizend artikelen en een groot aantal aantekeningen (Parijs, 'chez l'auteur', 1820).

Van deze derde editie werd overigens de eerste (slechte) roofdruk gemaakt in België/Brussel (bij drukker-boekhandelaar H. Remy en P. J. De Mat), wat wel iets zegt over de populariteit van het werk destijds.

De laatste boekcatalogi van Brunet's hand verschenen in 1824. Op 26 mei 1824 stierf zijn vader en deed Brunet jr. afstand van zijn patent als boekhandelaar (uit 1812 en vernieuwd in 1820) ten gunste van Philippe-Auguste Sautelet (1800-1830) om zich verder geheel te wijden aan zijn bibliografische studies en een vierde editie van zijn Manuel met een supplement: "Nouvelles Recherches Bibliographiques". Al deze publicaties legden hem geen windeieren, in 1844 bedroeg zijn fortuin bijna vijfhonderdduizend frank.

Brunet was door zijn studies en interesses geleidelijk aan ook zelf een bibliofiel geworden. Vooral mooie oude boekbanden konden hem bekoren en hij bezat een grote bibliotheek op bibliografisch gebied. In 1845 werd hij - op voorstel van de graaf Narcisse-Achille de Salvandy (1795-1856), toenmalig minister van Openbaar Onderwijs - onderscheiden met het prestigieuze Legion d'Honneur. In 1848 en 1849 was hij lid van het Comité voor de organisatie van openbare bibliotheken. Ondanks zijn inmiddels gevorderde leeftijd werkte hij aan de vijfde en laatste editie van zijn Manuel, volledig herzien en in omvang met een derde toegenomen. Het resultaat, uitgegeven tussen 1860-1880 bij Firmin-Didot frères, fils et Cie. in Parijs, was een bibliografisch meesterwerk en maakte de auteur tot één van de belangrijkste bibliografen van Europa. Men vindt in deze vijfde druk van zijn magnum opus, evenals in de voorgaande, een groot aantal merken afgebeeld van drukkers en boekverkopers uit de vijftiende en zestiende eeuw. Pikant detail is dat deze in de tekst opgenomen illustraties vooral waren bedoeld om het verschijnen van (Belgische) roofdrukken te bemoeilijken. Pas tien jaar na het overlijden van Jacques-Charles Brunet verscheen - tussen 1870 en 1880 - bij dezelfde uitgever het tweedelig supplement geschreven door Pierre Deschamps (1821-1907) en Pierre Gustave Brunet (1805-1896).

Brunet stierf op 14 november 1867 - 87 jaar oud - in zijn appartement in de Rue de Seine, in zijn fauteuil, te midden van de literaire schatten die hij had vergaard. Zijn hele leven lang was hij ongehuwd gebleven met alleen zijn grote hond als gezelschap. Hij werd op 16 november begraven op het 'Cimetière du Montparnasse', naast zijn vader (de graven zijn in 1999 geruimd en de stoffelijke resten overgebracht naar het ossuarium van het 'Cimetière du Père-Lachaise'). Zijn omvangrijke bibliotheek werd in 1868 in twee gedeelten geveild en bracht ruim 315.000 frank op.


Brunet's Manuel is een typisch negentiende eeuwse bibliofielen-bibliografie waartoe ook bijvoorbeeld die van J.G.Th. Graesse (1814-1885): "Trésor de livres rares et précieux..." (Dresden, 1859-1869) behoort. Bij Brunet ligt de nadruk echter meer op Franse en Latijnse literatuur terwijl bij Graesse meer te vinden is met betrekking tot Germaanse literatuur en Oosterse talen. Het Manuel van Brunet zou echter voor negentiende eeuwse veilingcatalogi bepalend worden door zijn baanbrekende en verfijnde classificatiesysteem. Mede daardoor werd het de vraagbaak voor antiquariaat en boekenveiling en maakte het deel uit van hun handbibliotheek. 
Boeken werden namelijk sinds de 17de eeuw gerangschikt op formaat en inhoud en ingedeeld in categorieën; 'théologie, jurisprudence, sciences et arts, belles-lettres' en 'histoire' (volgens het systeem van de Franse bibliograaf Prosper Marchand (1678-1756) en Gabriel II Martin).
In het derde deel van zijn in 1810 verschenen Manuel beschreef Brunet zijn nieuwe: "Ordre des principales divisions de la table méthodique des ouvrages cités dans le nouveau Dictionnaire Bibliographique" (deel VI van de herdruk). Hierin verdeelde hij de traditionele vijf onderwerp-categorieën in tal van subcategorieën en onderafdelingen, gevolgd door lijsten (de 'catalogue raisonné') van de belangrijkste boeken in elk van de categorieën en subcategorieën.

In Nederland had Brunet's Manuel grote invloed op Frederik Muller (1817-1881), vermoedelijk (en zeker internationaal) Nederlands bekendste boekhandelaar, antiquaar en bibliograaf. "Het gebruik van dat en soortgelijke boeken, is eene ware en heilzame gymnastiek van den geest en leerschool voor boekenkennis. Evenzoo die uitmuntende Table methodique van Brunet, in het laatste deel van iedere uitgave te vinden, waarin hij de beste boeken uit iedere wetenschap in systematische orde opnoemt, en die honderden niet kennen of niet eens weten te gebruiken, die het alfabetische deel van Brunet dag in dag uit raadplegen" (Frederik Muller in een ingezonden stuk: "R. van der Meulen, Bibliografie van Technische Kunsten en Wetenschappen van 1870-75", in: "Nieuwsblad voor den Boekhandel" 1876 (jrg. 43, nr. 82), blz. 471). Brunet's Manuel bracht Muller ertoe om in 1878 een plan in te dienen getiteld: "Voorslag tot eene Nederlandsche Bibliographie". 


Het moest op dezelfde leest geschoeid als Brunet, een grote en uitgebreide boekenkennis bevatten samen met kennis van de wetenschappelijke waarde van de meeste daarin opgenomen werken. Muller was ervan overtuigd dat een dergelijk omvangrijk en erudiet werk niet door één persoon kon worden geschreven en benaderde daarom diverse specialisten - zoals P.A. Tiele (land- en volkenkunde) en professor A.H. Israels (genees- en heelkunde) - die ieder een bibliografie zouden kunnen schrijven op hun vakgebied. Later zouden deze verschillende 'complete' vakbibliografieën dan onder redactie van Muller kunnen worden samengevoegd tot één grote Nederlandse bibliografie. Toen Muller inzag dat hij door zijn leeftijd de voltooiing van een dergelijk project niet meer zou meemaken stelde hij de uitvoering financieel veilig door het oprichten van het 'Frederik-Muller-Fonds'. Desondanks is de uitgave zoals die hem voor ogen stond nooit tot stand gekomen.

zaterdag 1 oktober 2022

Het jaar geboekt, september 2022

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

September 2022; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 10.

Gekocht: 9.
Gekregen: 1. 

Totaal uitgegeven: € 215,04 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 9 is gemiddeld: € 23,89 euro per object.

Via boekhandel: 1 (7).
Via Marktplaats: 3 (5, 6, 8).
Via museumwinkel: 1 (1).
Via (online) antiquariaat: 4 (2, 3, 9, 10).

Modern: 4 (1, 2, 3, 7).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 1 (4).
Old & rare: 5 (5, 6, 8, 9, 10).

September 2022: de aanwinsten...

1. F.M. Beiert: "Geschichte des Kehlsteins. Ein berg verändert sein gesicht" (Bergtesgaden, 2019). Uitvoerig geïllustreerd historisch overzicht van het (thee)huis dat in opdracht van Reichsleiter Martin Bormann met grote moeite en kosten op de meer dan 1800 meter hoge Kehlstein (bij Berchtesgaden) werd gebouwd als verjaardagsgeschenk voor Adolf Hitler vijftigste verjaardag in 1939. Gekocht voor € 20,- euro tijdens een bezoek aan dit uitzichtpunt waarin thans een restaurant is gevestigd.


2. W. Helfand e.a.: "Lasting impressions. The Grolier Club Library" (New York, 2004). Verschenen bij de gelijknamige tentoonstelling van de Grolier Club in New York (van 12 mei t/m 31 juli 2004). Geïllustreerd historisch overzicht van de wereldberoemde bibliotheek van deze bibliofiele eliteclub met een catalogus van de meest bijzonder boeken in hun bezit. Het vervolg: "Further impressions: Major Grolier Club Library Acquisitions, 2005-2020is alleen digitaal/online verschenen. Gekocht bij boekhandel Scheltema in Amsterdam voor € 24,50 euro.


3. P. Panis (red.): "Verboden boeken" (Maastricht, 2012). Verschenen bij de gelijknamige tentoonstelling in het Centre Céramique (van 27 maart t/m 28 oktober 2012). Voor mijn collectie op dit gebiedGekocht bij boekhandel Scheltema in Amsterdam voor € 12,- euro.


4. J. de Jong: "De reus en de windmolen ofwel Alfred Dreyfus (1859-1935) en de man van eer" (Zwolle, 2022). Uitgave van antiquariaat Cornelissen & De Jong in 't Wasdom uit Zwolle. Dit is boeknoot 4249, verschenen op 17 augustus 2022 in een oplage van drie exemplaren (ik kreeg nr. II). "Dit exemplaar behoort uitsluitend en onverbrekelijk bij het boek van Alfred Dreyfus (1901). Vijf jaar van mijn leven (Cinq années de ma Vie) 1894-1899. Met acht teekeningen en autografiën. Amsterdam: Cohen Zonen".


Zoals wellicht bekend is verzamel ik al geruime tijd (antiquarisch zeer schaarse) publicaties van en over de (Amsterdamse) Middernachtzending en zal daar nog eens een blog aan wagen. Thema en uitgaven hangen nauw samen met het prostitutievraagstuk rond 1900 en de handel in blanke slavinnen. Beide boekjes (5 en 6) zijn zogenaamde 'tendensromans', die het werk van de Middernachtzending voor het voetlicht brengen. 


5. W.A. Vroegop: "Gebroken en verslagen. Een historie uit den arbeid der Middernachtzending" (1925). Derde uitgave van W.A. Vroegop voor mijn collectie over de Middernachtzending. In februari 2019 verwierf ik: "Weggedreven. Schets uit de arbeid der Middernachtzending" (Nijverdal, 1916) en "Den strik ontkomen" (Zwolle, 1924). Vroegop putte inspiratie voor zijn (poepchristelijke) tendensromans uit zijn eigen ervaringen als Middernachtzendeling! Gekocht via Boekwinkeltjes voor € 18,60 euro (inclusief verzendkosten). 


6. H. Kingmans: "De gapende afgrond. Een verhaal uit de eerste jaren der Middernachtzending" (Hoorn, z.j.[1936]). Gebonden exemplaar (met inktstempel: 'christelijke leesbibliotheek Meteren') van een antiquarisch verdwenen titel. Gekocht via Marktplaats voor € 10,75 euro (inclusief verzendkosten).


7. J. Stegeman: "Grote geschiedenis van de Nederlandse taal" (Amsterdam, 2021). Stond sinds zijn verschijnen al op mijn verlanglijstje. Hoort te staan - zoals bij mij - naast de tiendelige serie "Geschiedenis van de Nederlandse literatuur" (verschenen tussen 2006 en 2017). Gekocht bij de Athenaeum boekhandel op het Amsterdamse Spui voor € 79,- euro (wat niet veel geld is voor deze fraaie tweedelige uitgave!).


8. E. Laurillard: "Uit de cel. Schetsen en beelden uit de gevangenis" (Amsterdam, 1876). Eén van de meer interessante uitgaven van deze veelschrijvende predikant. Mooi exemplaar, gebonden in groen linnen band met goud op snee. Gekocht via Marktplaats voor € 23, 84 euro (incl. verzendkosten).

Twee uitvoerige publicaties (9 en 10) over Rooms-katholieke aflaten; welke er waren, hoe en wanneer worden ze verleend, door wie enz. enz. Alles wat u en ik willen weten over deze curieuze R.K.-praktijk om het vagevuur of purgatorium zo snel mogelijk te verlaten (en waarover ik al eens iets schreef in: "Vagevuur en aflaat"). Beide uitgaven kocht ik via Boekwinkeltjes bij antiquariaat Moby Dick in Noordwijk voor in totaal € 26,35 euro (incl. verzendkosten).


9. "Aflatencodex. Nieuwe authentieke verzameling van gebeden en goede werken waaraan aflaten verbonden zijn" (Roermond-Maaseik, 1941). Volgens de titelpagina: "Eenige door de penitentiarie goedgekeurde volledige Nederlandsche uitgave". Antiquarisch moeilijk te vinden vertaling door de Benedictijnen van de Paulusabdij in Oosterhout van: "Preces et pia opera in favorem omnium christifidelium vel quorumdam coetuum personarum indulgentiis ditata et opportune recognita" (Taurini, 1938) met alle van kracht zijnde aflaten - verbonden aan goede werken - welke door de Pausen tot 31 december 1937 zijn uitgevaardigd. Exemplaar met ex-libris van  het Karmelietenklooster in Geleen.

10. H. van Groessen: "Leer en praktijk der aflaten" (Roermond-Maaseik, 4de herziene druk, z.j. [1945]). Uitgave - inclusief originele omslag - gebonden in halflinnen privébandje met germarmerde platten en blijkens het inktstempel op de titelpagina afkomstig uit de voormalige bibliotheek van het Minderbroedersklooster in Weert.