Posts tonen met het label Leporello. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Leporello. Alle posts tonen

zaterdag 1 januari 2011

Amsterdam in twintig gezigten

 

“Amsterdam in 20 gezigten” staat er op de voorkant van dit leporello album.
Het is mijn oudste (en zeldzaamste) exemplaar en dateert uit de periode 1860-1870. Het zijn geen foto’s maar zwart/wit lithografieën op karton met fraai gekleurde ornamentale kaders.

De afbeeldingen, in opmerkelijk frisse staat, tonen ons: ‘Felix Merites’, ‘Stationsgebouw der Rhijn Spoorweg’ (later Weesperpoort station), ‘Rijks-Museum’ (in het ‘Trippenhuis’ tot 1885), ‘Mozes en Aäron Kerk’ (met de ongedempte Leprozengracht op de voorgrond, na 1882 het Waterlooplein),
‘Beurs’ (van Zocher, afgebroken in 1903 om plaats te maken voor de Bijenkorf), ‘Munt met ’t Hôtel’ (Hotel de la Monnaie werd in 1877 afgebroken),
‘Stationsgebouw der Hollandsche Spoorweg’,
‘Paleis van Justitie’, ‘St. Anthonies Waag’, ‘Paleis’ (op de Dam), ‘Natura Artis Magistra’ (Het tussen 1850-1855 gebouwde Zoölogisch Museum),
‘Nieuwe Stads Herberg’ (afgebroken in 1876) , ‘Stads Schouwburg’ (toen nog grotendeels van hout, in 1874 verbouwd en in 1890 afgebrand, met de Leidsepoort die in 1862 werd afgebroken), ‘Lutherse Nieuwe Kerk’, ‘Schreijerstoren’, ‘Wester Kerk’, ‘Park’ (Vanaf 1897 het Wertheimpark), ‘Korenbeurs’ (op het Damrak, in 1884 afgebroken), ‘Standbeeld Rembrandt en Reguliersgracht’ (op de plaats waar het beeld tot 1876 stond, thans Thorbeckeplein) en de ‘Noorder Kerk’.

De titeltjes staan in twee verschillende lettertypen onder de afbeeldingen, mogelijk gaat het om twee aparte series. Er zijn in totaal vijf verschillende kaders gebruikt in diverse kleuren. Onder alle afbeeldingen staat: “Lithogr. & Autogr. Drukkerij v. Seijffardts boekhandel (Amst.)”.
De Duitser J.L.W. Seijffardt vestigde zich in 1849 als boekhandelaar in Amsterdam waar hij voornamelijk Duitstalig werk uitgaf en verkocht (naast kantoorbenodigdheden als pennen!). Vanaf 1852 had hij de beschikking over een eigen steendrukkerij waar duizenden topografische kaarten werden gedrukt, o.a. voor het onderwijs.
De (12) afbeeldingen met vetgedrukte titels vermelden als vervaardiger H. Dilcher. Heinrich Dilcher (Dilger) werd geboren in het Duitse Kassel rond 1824 en overleed in Amsterdam op 29 juli 1885, waar hij vanaf 1853 werkzaam was en zijn bedrijf had. Hij maakte niet alleen lithografieën maar ook houtsneden, tekeningen en gravures.


Het Amsterdamse stadsarchief heeft in haar collectie los beeldmateriaal (beeldbank) een klein aantal van deze afbeeldingen.
Daaruit blijkt dat er ook plaatjes zijn met de kaders in een andere kleur en plaatjes met een geheel andere strak vormgegeven kader (van de lithograaf E. Myslewski), zoals dit voorbeeld met de Schreierstoren.

vrijdag 12 maart 2010

Kijk!


Mooie boeken, daar hou ik van.
Naar welk van de afgebeelde exemplaren gaat uw voorkeur uit?
Het zijn een willekeurig aantal fraai linnen uitgeversbanden uit mijn bibliotheek. Er valt over elk boek afzonderlijk veel te vertellen maar het gaat mij nu even niet om de vaak hoogst interessante inhoud of hoe ik eraan kwam maar om de buitenkant; de boekband dus.

In volgorde van uitgifte ziet u hier:
Een Engelse eerste druk van Heinrich Schliemann’s: "Ilios. City and country of the Trojans..." (London, 1880). Schliemann schreef nog twee boeken over zijn opgravingen daar. Ook daarvan bezit ik de Engelse eerste druk, maar de boekbanden zijn minder fraai gedecoreerd.
Dan een mooi exemplaar van J. Kuyper's: “Wereld-atlas in honderd kaarten” (Amsterdam, 1880-1882).


Vervolgens een deel uit de bekende serie (tiendelig, inclusief de zeldzame wandelatlas) van: “Wandelingen door Nederland…” (Haarlem, 1887-1888) door J. Craandijk.


De catalogus uitgegeven ter gelegenheid van de Internationale Tentoonstelling voor Boekhandel en aanverwante vakken in het Paleis voor Volksvlijt te Amsterdam (Juli-Aug, 1892).
Dit prachtexemplaar maakte, blijkens het ex-libris, ooit deel uit van de collectie van Ulco Proost (1885-1966), directeur van de bekende papiergroothandel Proost & Brandt te Amsterdam (thans Diemen). De voorkant is een ontwerp van L.W.R. Wenckebach.


Tot slot de bekend uitgave van F. Hermans en Jac.P. Thijsse: “In het Vondelpark” (Amsterdam, 1901) met een smaakvol art nouveau bandontwerp van W.F.A. Pothast (1877-1916).
Wat de soms drukke bandversiering versterkt is de machinaal in reliëf gedreven stempeldecoratie (in Engelse termen: ‘embossed’) en het gebruik van kleuren in combinatie met goud. Dit soort banden waren vooral populair in de tweede helft van de 19de eeuw en niet alleen voor boeken maar ook als kaft voor leporello's.


Ook al is de inhoud bepalend geweest voor de aanschaf destijds, visueel zijn ze (vind ik!) uitermate aantrekkelijk. Het zijn van die boeken die nog voordat je ze openslaat om in te lezen of lekker te bladeren uitschreeuwen: KIJK!...en geniet!

dinsdag 26 januari 2010

Amsterdam 1895


In 1883, 1887 en 1895 werden er in Amsterdam wereldtentoonstellingen gehouden op het terrein achter het Rijksmuseum, thans Museumplein. Dit kleine leporello album (ruim 7.5 cm hoog en 11 cm breed) werd uitgegeven tijdens de laatste tentoonstelling. De op één na laatste afbeelding: "Bezoekt het doolhof op Oud-Holland" toont ons, geheel rechts, Goliath. Deze 17de eeuwse (bijna vijf meter hoge) houten reus stond vanaf 1969 in het restaurant van het Amsterdams Historisch Museum, maar is onlangs verhuisd naar de schilderijengalerij. Dat was een reuzenklus, zoals de filmpjes 'Goliath on the move' (1 en 2) op de website van het museum laten zien.

zondag 11 oktober 2009

Het Hornboek Project


Bij de stand van antiquariaat Dik Ramkema uit Overveen bereikte ik een bibliofiel orgasme met de kostbare aanschaf van een exemplaar van het adembenemende ‘Hornboek’.
Het werd uitgegeven in 2003 in een beperkte oplage van 135 exemplaren (waarvan 92 voor de verkoop, die al bij voorintekening verkocht waren). Het was een monsterproject van 26 (!) margedrukkers waarover Ronald Rijkse, conservator van de Zeeuwse bibliotheek, destijds het volgende schreef:
“Als enige van de dertien bibliotheken met een wetenschappelijke steunfunctie heeft de Zeeuwse bibliotheek vanaf de oprichting van de Stichting Drukwerk in de Marge in 1975 een speciale band met margedrukkers en hun producten en streeft zij er naar een representatief beeld van het margedrukken te geven. Zo ontstond door aankoop of schenking een collectie die duizenden boeken en talloze efemere (eenmalige) druksels omvat. In deze verzameling zijn diverse bibliofiele persen nagenoeg compleet aanwezig.


Dit margedrukwerk vergt een bijzondere behandeling wat conserveren betreft. Het is kwetsbaar en bovendien kostbaar en het vergt een speciale manier van opbergen. De Zeeuwse Bibliotheek heeft daar momenteel echter geen middelen voor; de vele noodzakelijke restauraties van het Oud Bezit slokken de beschikbare gelden op. Om deze bijzondere collectie toch op een goede manier te kunnen conserveren is vanuit de wereld van de margedrukkers zelf het Hornbook-project tot stand gekomen.
Hornbooks zijn de voorlopers van het ons vertrouwde ABC-boek en werden vanaf de Middeleeuwen tot de 18de eeuw in het onderwijs gebruikt.
Een Hornbook is in feite een rechthoekig plankje (met een handgreep) met daarop een velletje papier met het alfabet. Dat papier is bedekt met een plaatje hoorn. In 2002 zijn er 26 drukkers aan het werk gegaan om gestalte te geven aan een Hornbook ten behoeve van het project.
Het project was gecompliceerd en het aantal betrokkenen zo groot - naast drukkers waren er ook boekbinders, houtbewerkers, cassettemakers, zeefdrukkers en clichémakers bij betrokken - dat het uiteindelijke resultaat een unicum is in de Nederlandse boekgeschiedenis.

Allereerst is er een rode cassette waarin het Hornbook gestoken is. Haalt men dit eruit, dan ziet men 2 eikenhouten platten die de vorm van het oude Hornbook hebben. Tussen de platten bevinden zich achtereenvolgens een katern met het voorwerk, een leporello en een katern met het nawerk.
Een leporello is een boek waarvan de bladen uit één lange, meermalen gevouwen strook bestaan. In dit geval gaat het om een leporello met een lengte van vier meter. Daartoe zijn 13 dubbelzijdig bedrukte bladen harmonicagewijs gevouwen en aan elkaar geplakt. Op de bladen zijn door 26 margedrukkers de 26 letters van het alfabet gedrukt, voorzien van een (literaire) uitweiding en/of afbeelding. Iedere drukker was vrij om zelf vorm te geven aan zijn door loting toegewezen letter, echter binnen het overkoepelend thema margedrukken. De drukkers werkten in koppels van twee: de voor- en achterzijde van een blad moesten in onderling overleg vervaardigd worden. 



Het voorwerk is getiteld
“Van Hornbook tot ABC-Prentenboek” en bevat geïllustreerde bijdragen van John Landwehr en Frits Booy over de ontwikkeling van het hornbook tot de bekende 20ste eeuwse ABC-boekjes. Het nawerk bestaat eveneens uit 2 bijdragen.
De eerste is van Ronald Rijkse, die de kwetsbaarheid van de collectie aan de orde stelt. De tweede bijdrage betreft de verantwoording van het gehele project
”.

Het is werkelijk een onbeschrijfelijk mooi voorbeeld van kunstzinnige vormgeving en typografie en ik prijs mij dan ook gelukkig dat ik op de BOB beurs in de Leidse Pieterskerk een exemplaar kon bemachtigen.
Mijn drie fotootjes geven slechts een indruk maar als u wilt smullen en alle letters A t/m Z zelf wilt zien dan zult u toch echt op jacht moeten gaan naar een eigen exemplaar!

zondag 14 juni 2009

De beste prijs


Vandaag was ik naar de boekenmarkt aan de Amstel georganiseerd door de Kan.
‘s Ochtends een regenbui en dus lag de helft verborgen onder zeil en ander afdekmateriaal. Tegen de middag werd het echter beter en warmer. Echte topstukken ben ik er (weer) niet tegengekomen, althans niet voor mij. Toch ging ik niet zonder boeken naar huis.

Na eerst de hele markt globaal te hebben verkend op interessant materiaal kocht ik voor vijftien euro een fraai exemplaar van de “Officieele Feestgids Inhuldiging van H.M. de Koningin. Amsterdam 1898” (destijds te koop voor 25 cent).
Niet dat ik zo’n Oranjefanaat ben maar deze typische - vaak in slechte conditie verkerende - gebruiksgids is in een vrijwel onberispelijke staat. Naast een vrij uitvoerige beschrijving van de diverse festiviteiten staan hierin ook enkele erepoorten en andere stadsversieringen (met vermelding van de ontwerper en makers) waarvan ik foto’s heb in mijn leporello-album “Amsterdam september 1898”. 


Dat vult elkaar dus mooi aan en is wellicht stof voor een volgend blog. Wat me ook erg aantrok is dat het boekje voor de helft bestaat uit heerlijk ouderwetse advertenties van de Amsterdamse middenstand.
Zo kunnen we ondermeer kennisnemen van het Kroningsbrood van bakker Paul C. Kaiser, Van Bijsterveld’s Kroningsbitter, Wilhelmina bier van De Deli-Brouwerij, Haantjes Kroningsbier en ‘last but not least’ horloges met beeltenis van H.M. Koningin Wilhelmina verkrijgbaar bij J.P. Kluijskens.

Mijn tweede aankoop volgde niet veel later. Een kraampje waar een mevrouw voor mij een stapeltje boeken aan de verkoper gaf met de vraag “wat is je beste prijs?”, waarop de verkoper snedig repliceerde “dat is voor mij de hoogste prijs”. Enfin, korting kreeg ze en zo dorst ook ik te vragen naar de beste prijs voor “Verzamelaars en verzamelingen. Koninklijke Bibliotheek 1798-1998” (uitgave van Waanders, Zwolle).
Helaas niet de gebonden uitgave maar met slappe kaft. De beste prijs bleek geen 15 euro te zijn, zoals in het boek stond, maar 12,50 euro. Toch weer geld voor een ijsje overgehouden.

zondag 7 juni 2009

Amsterdam zwart-wit

In februari 2008 kocht ik (via Marktplaats) voor de prijs van een fles wijn een fraai fotoboek (40 cm. x 20 cm.) in rood linnen met goud gestempelde band. Pas toen ik het in Amsterdam Oost afhaalde zag ik hoe groot het was. Een dergelijk uitzonderlijk formaat was ik nog niet eerder tegengekomen. De foto van de voorkant spreekt voor zich:


'Souvenir d'Amsterdam' bevat 12 genummerde zwart-wit foto’s op dik karton, in rode kaders, van een onbekende fotograaf (wellicht Andries Jager (1825-1905)). Het zijn kiekjes van: Palais de la Reine (Stadhuis op de Dam), Pont sur l’Amstel et le Palais de l’Industrie (De Hooge Sluis gezien naar het in 1929 afgebrande Paleis voor Volksvlijt), Le Musee (Het Rijksmuseum), Place du Dam avec la Bourse (Beursplein met Beurs van Berlage), Canal, dit Heerengracht (De Herengracht), Bureaux des Postes (Het oude hoofdpostkantoor, nu Shopping Center Magna Plaza), Canal, dit Oude Schans (De Oude Schans met Montelbaanstoren), Canal, dit Achterburgwal (Achterburgwal), Canal, dit Groenburgwal (Groenburgwal), Vue sur l’Amstel (De nieuwe Amstelbrug richting Ceintuurbaan), Canal, dit Kolk, (Oudezijds Voorburgwal richting Oudezijds Kolk) Le Port (De haven, nu het Oosterdok).

Geen spectaculaire foto’s of bijzondere gezichtshoeken die veel verschillen met de kiekjes die ik ken uit mijn leporello albums. Wel stuk voor stuk sfeerbeelden van een totaal ander Amsterdam. Stiller vooral. Zelfs de foto’s met mensen, karren en elektrische trams erop stralen een onnatuurlijke rust uit.


De beelden geven mij vooral een ‘goede oude tijd' gevoel. Komt dat omdat ik deze thans drukke en onoverzichtelijke plaatsen goed ken? Of is het omdat het zwart-wit foto’s zijn en het straatbeeld nog zo puur is, zonder al die schreeuwerige kleurige en veelvormige reclamebakken die nu de gevels ontsieren.

Vermoedelijk werd dit album als cadeau kant en klaar gekocht (NB. ook het Rijksmuseum beschikt over een exemplaar!). De datum (28 nov. 1911) werd nog apart op de voorkant gezet in een ander lettertype. Interessant is een los toegevoegde foto, duidelijk van een andere fotograaf, eveneens met rood kader. Het is een afbeelding van het pand Stadhouderskade 40 (hoek P.C. Hooftstraat), gebouwd in 1883. De foto werd genomen vanaf de huidige Stadhouderskade.
Hoe groot is het contrast met toen. De straat, nu een drukke verkeersbarrière, is totaal verlaten. Is het soms in de vroege ochtend? Links rijst het gebouw van het Rijksmuseum (geopend in 1885) op uit de ochtendnevel.


Rechts in de deuropening van het pand staan twee dames (dienstbodes?) nieuwsgierig te kijken. In 1911 woonde daar de juristenfamilie mr. R. van de Werk, mr. W.M. van de Werk en mr. A. van de Werk. Tegenwoordig is in dit rijksmonument de gerenommeerde kunsthandel Douwes Fine Art gevestigd. Diezelfde firma waarover ik schreef in mijn blog ‘Leporello’s’, die in 1890 in de Warmoesstraat 73 zat en daar mijn ‘Costumes de la Hollande’ aan de Franse toerist Aug.(ust) Fuchs verkocht als souvenir voor zijn neef.

Je vraagt je toch af welke speciale gelegenheid er op 28 november 1911 in Amsterdam plaats had. Het moet iets te maken hebben gehad met het pand Stadhouderskade 40 of haar toenmalige bewoners, anders zou die losse foto niet in het album zijn gestopt. Misschien een bezoek van een (Franse) collega advocaat, familie of vriend?
Het zal wel een eeuwige vraag blijven…

woensdag 15 april 2009

Leporello's

Het woord is eigenlijk een naam en wel die van de knecht van Don Giovanni uit de gelijknamige 18de eeuwse opera van Wolfgang Amadeus Mozart.
Deze knecht Leporello pocht over de amoureuze prestaties van zijn baas Giovanni. Hij doet dat aan de hand van een namenlijst van zijn veroveringen. Die namen staan op een aantal kaartjes die met de onderkant en bovenkant aan elkaar vastzitten en als een soort harmonica zijn gevouwen. Vandaar dus...


Ik wil het hier hebben over oude fotoleporello's met op dik karton geplakte kabinetfoto's (ze werden thuis bewaard in het kabinet!). Kabinetfoto's werden pas in 1867 in Nederland geïntroduceerd (NB. de oudste Nederlandse foto is van 1839). In het laatste kwart van de 19de eeuw werden deze ‘Photographieën’ dermate goedkoop dat toeristen die Nederland aandeden dergelijke ansichtkaartboekjes massaal kochten. Ze werden niet kant en klaar verkocht maar bevatten de selectie die de koper zelf maakte.
Elke leporello is dus weer anders. Ik bezit er een aantal van met fraai versierde kaften en heerlijk gedateerde afbeeldingen van/uit het Nederlandse Fin de siècle (1890-1914).

‘Souvenir d’Amsterdam’ geeft al aan dat het hier gaat om foto’s van Amsterdam voor de Franse toerist. De foto’s (met Nederlandse onderschriften!) zijn van de bekende boekhandelaar en uitgever Andries Jager (1825-1905).
Deze leporello bevat 24 stadsgezichten waarvan één met ‘Het paleis van Z.M. de Koning’ (Koning Willem III, die in 1890 overleed) oftewel het stadhuis op de Dam.

De dochter van Koning Willem III werd acht jaar later in de hoofdstad ingehuldigd. Ter gelegenheid daarvan verscheen ‘Amsterdam september 1898’. Een leporello met 12 foto’s van Andries Jager die een beeld geven van de Amsterdamse stadsversieringen en inhuldiging (op 6 september) van de toen achttienjarige Koningin Wilhelmina.


‘Costumes de la Hollande’ is weer voor de Franse toeristenmarkt gemaakt (rond 1890) en gezien het stempeltje achterin verkocht bij de ‘Gebr. Douwes atelier, Warmoestraat 73, Amsterdam’. De koper schreef erbij: ‘souvenir de votre cousin Aug. Fuchs, Amsterdam 6/10 ‘97’. Deze leporello bevat 12 foto’s van klederdrachten die gedeeltelijk met de hand werden ingekleurd. Eén ervan toont ‘Sa Majesté la Reine des Pays-Bas’, de tienjarige Prinses Wilhelmina in Friese klederdracht.

Het is natuurlijk persoonlijk maar ik vind het niet makkelijk om fraaie en in goede staat verkerende leporello’s te vinden. Het waren echte verbruiksartikelen, gemaakt voor de toerist en al snel gedateerd. Van veel aangeboden exemplaren liggen de foto’s los of zijn er andere gebreken. Uiteraard is daarom de staat waarin een leporello verkeert bepalend voor de prijs.