zondag 1 augustus 2021

Het jaar geboekt, juli 2021

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

Juli 2021; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 17.

Gekocht: 9.
Gekregen: 8.

Totaal uitgegeven: € 270,67 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 9 is gemiddeld: € 30,07 euro per object.

Via kringloopwinkel: 3 (11-13).
Via boekenmarkt: 4 (1, 2, 3, 4).
Via (online) antiquariaat: 1 (5).
Via Amazon: 1 (16).

Modern: 7 (10, 11-13, 15, 16, 17).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 1 (14).
Old & rare: 9 (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9).

Juli 2021: de aanwinsten...

Op vrijdag 2 juli 2021 vierde de Amsterdamse boekenmarkt op het Spui haar dertigjarig bestaan. Net als vijf jaar geleden was ik aanwezig ook al waren er ditmaal geen festiviteiten (ik schreef er over hier). Desondanks scoorde ik verschillende bijzondere uitgaven (1 t/m 4).


1. (A.) Karsch/S.H. ten Cate: "Natuurlijke geschiedenis van den Duivel" (Zwolle, z.j. [1878]). Zeldzame uitgave waarvoor ik € 30,- euro betaalde aan Henk Molenaar (antiquariaat Molenaar boeken).


(1 exemplaar in de Koninklijke Bibliotheek). Meer informatie over deze uitgave is te vinden in de Encyclopedie Nederlandstalige Tijdschriften (zie hier). Gekocht bij antiquariaat 'De Salamander' (Arnoud Bosch) voor € 20,- euro.


3. "Relaas van de onlusten voorgevallen in Amsterdam; Begrepen in een brief geschreven, aan een Heer te Leiden door een zyner Vrienden te Amsterdam. 1748" (z.p. [Amsterdam?], 1748). Knuttel 17907. Zeer zeldzaam pamflet met verslag van het Pachtersoproer in Amsterdam. Er bestaan maar liefst vier verschillende drukken van (en gezien de afwijkende 'STCN- vingerafdruk' gaat het bij mijn exemplaar waarschijnlijk om een vijfde variant die nog niet in de STCN staat beschreven). Dat zegt wel iets over de grote populariteit van dit ooggetuigenverslag. Gekocht bij antiquariaat 'De Salamander' (Arnoud Bosch) voor € 20,- euro.


4. L.W. van Merken: "Het nut der tegenspoeden, brieven en andere gedichten van Lucretia Wilhelmina van Merken", met bladwijzer en fondslijst (Amsterdam, 1768). Hierbij gebonden: "Aan de Britten" (Amsteldam, 1781). Tevens bijgebonden "Lykdichten ter gedachtenisse van de grootste der Nederlandsche dichteressen, vrouwe Lucretia Wilhelmina van Merken, echtgenoote van den Heer Nicolaas Simon van Winter; overleden in den ouderdom van ruim acht en zestig jaren, te Leyden, den 19den, en begraven te Amsteldam, den 24sten van october, des jaars 1789", met fondslijst (Amsteldam, 1790). In sommige exemplaren is volgens de STCN ook de allegorische titelpagina meegebonden uit de eerste (ongeïllustreerde) druk (1762), gegraveerd door J. van Schley (1761) naar Cornelis Ploos van Amstel, maar niet in dit exemplaar. In mijn exemplaar zitten wel drie paginagrote gravures. Deze zijn alle drie gesigneerd (J. Buys, inv. et delin. C. Brouwer sculps. W. Vermandel en J.W. Smit exud.). Bovendien staan onderaan titels gegraveerd; "Het nut der tegenspoeden.", "Brieven." en "Mengeling van verscheide gedichten.". Luxe exemplaar op groot papier in een halfleren band met kievitsmarmeren platten. Rugtitel en onderaan gestempeld 'met Proefdruk Platen' (de drie gravures vermelden nergens 'proefdruk').
Ik betaalde voor deze bijzondere uitgave slechts € 50,- euro bij antiquariaat 'De Salamander' (Arnoud Bosch). Binnenkort een blog over deze bijzondere aanwinst.


5Portretgravure van 'Lucretia Wilhelmina van Winter, gebooren Van Merken' (1721-1789), door 'H. Pothoven ad viv. delin. 1772. P.J. Uijlenbroek excud. Reinr. Vinkeles sculps. 1792'. Een 'Proefdruk', gekocht bij antiquariaat Goltzius (Ard van der Steur) voor € 78,65 euro (incl. verzendkosten). Toegevoegd aan de uitgave beschreven onder nr. 4.


Van een boekenvriend ontving ik de volgende vijf brochures (678en 10).

6. "Oud Amsterdam" (Amsterdam, 1907). Uitgave van het kledingmagazijn H. Hollenkamp & Co.

7. "Berigt omtrent de voorgenomen dempingvan een gedeelte van den N.Z. Achterburgwal" (Amsterdam, 1863) met een fraaie uitslaande plattegrond van het plan. Zeldzaam!

8. "Catalogus der Vondel-Tentoonstelling gehouden in februari 1879 in Arti et Amicitiae te Amsterdam" (Amsterdam, 1879).

9. "Rembrandt. Schilderijen bijeengebracht ter gelegenheid van de inhuldiging van hare majesteit Koningin Wilhelmina" (Amsterdam, 1898). Tweede, vermeerderde en verbeterde uitgave van deze catalogus. De tentoonstelling in het Amsterdamse Stedelijk Museum liep van 9 september tot 31 oktober 1898.

10. E. Dronckers (samensteller): "Catalogus Tentoonstelling Literatuur over Amsterdam 5 mei 1945 - 1 januari 1948 in het Koninklijk Paleis te Amsterdam januari 1948" (Amsterdam, 1948).


11-13. "Heemkennis Amsterdam" (Amsterdam, 1947-1949). Oorspronkelijk achttien losse deeltjes maar mijn aanwinst zit stevig in drie linnen bandjes; Deel I (1-6): Met Vondel door Amsterdam, Klockmuzyck t'Amsterdam, Uithangtekens en gevelstenen, Wilde planten in en om Amsterdam, Amsterdamse Volksgebruiken, Paddenstoelen in en om Amsterdam.
Deel II (7-12): Onderwijs in Amsterdam in vroeger tijden, Het Raadhuis aan de Dam, Insecten in en om Amsterdam, Watergraafsmeer 'Amstels Paradijs', Welkom, Vreemdeling!, Oude gebouwen van Amsterdam. Deel III (13-18): Amsterdam's stedeschoon.
De meeste met register en/of literatuuropgave, deel III tevens met uitvouwbare plattegrond).
Op Boekwinkeltjes overvloedig aanwezig voor € 2,- euro per los deeltjes, de verzamelbundels vanaf € 10,- euro per stuk. Een complete serie van achttien deeltjes of drie verzamelbundels wordt echter niet aangeboden! Gekocht in mijn kringloopwinkel voor € 7,25 euro.


14. E. Portnoy: "Dutch Dreaming" (Leiden, 1993). Bijzonder zeldzame bibliofiele uitgave van de Ammoniet. Een geschenk van meesterdrukker Gerard Post van der Molen als tegenprestatie voor mijn lovende woorden in: "De Ammoniet in mijn bibliotheek". Dit is volgens hem één van de meest onbereikbare uitgaven van zijn pers!


15. Hans Heesen & Harry Jansen: "Hayward Ho! of Ethiek van de boekensneuper" (Tilburg, MMXXI). Tweede uitgave van de excellente Stichting Desiderata, Genootschap van Boekenvrienden. Wederom een fraai uitgegeven handzaam boekje met illustraties van Thomas Rowlandson en Charles Williams, ditmaal over de (on)ethische kanten van de boekensneuperij (of hoe je je vrienden leert kennen tijdens de gezamenlijke boekenjacht). Over drie vrienden die gezamenlijk op boekenjacht gaan en daarmee meteen de belangrijkste regel van de bibliofiele jager/verzamelaar met voeten treden... Jaag nooit met gelijkgestemden, in dit geval boekenvrienden die mogelijk in dezelfde boeken zijn geïnteresseerd als u! Verkrijgbaar bij het Genootschap voor slechts € 14,90 euro (incl. verzendkosten).


16. D. Pearson: "Provenance Research in Book History: A Handbook" (Oxford, Bodleian Library, 2019). Gekocht via Amazon voor € 64,77 euro (incl. verzendkosten). Tweede, totaal herziene druk van dit handboek dat sinds zijn verschijning in 2019 op mijn verlanglijstje stond. Mooie aanvulling voor mijn handbibliotheek boekwetenschap. Rijk geïllustreerd met talloze voorbeelden die de antiquaar/verzamelaar kan tegenkomen in oude boeken. Ik vind bovendien provenance-onderzoek één van de leukste aspecten van boekwetenschap en schrijf regelmatig over mijn eigen onderzoekjes naar de achtergrond/herkomst van bijzonder drukwerk.


17. G. Mak: "In Europa. Reizen door de twintigste eeuw" (Amsterdam, 2004). In mijn aanwinsten-overzicht van september 2020 schreef ik dat ik in mijn kringloop regelmatig het oeuvre tegenkom van Geert Mak en voor € 3,- euro de gebonden versie had meegenomen van: "In Europa" (aanwinst 4). Die verving toen mijn pocketeditie. Mijn aanwinst van toen maakt thans op zijn beurt plaats voor de tweedelige editie in cassette, die ik cadeau kreeg van een Twitter-boekenvriend! Collectieverbetering voor weinig tot geen geld...

vrijdag 2 juli 2021

Het jaar geboekt, juni 2021

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

Juni 2021; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 12.

Gekocht: 8.
Gekregen: 4.

Totaal uitgegeven: € 228,64 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 8 is gemiddeld: € 28,58 euro per object.

Via Boekwinkeltjes: 2 (1, 2).
Via kringloopwinkel: 2 (7, 8).
Via (online) antiquariaat: 4 (5, 9, 11, 12).

Modern: 4 (6, 7, 8, 10).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 4 (3, 4, 11, 12).
Old & rare: 4 (1, 2, 5, 9).

Juni 2021: de aanwinsten...

Via Boekwinkeltjes kocht ik bij antiquariaat 't Wasdom twee antiquarische uitgaven (1 en 2) die ik al lang op het oog had (beide uit de collectie van wijlen Igor Cornelissen (1935-2021). Ik betaalde totaal € 79,50 euro (incl. verzendkosten).

1. B. Canter: "Kalverstraat" (Amsterdam, 1906). Ik heb meer van Canter en verlangde al een tijdje naar zijn "Kalverstraat", maar dan wel graag de tweede uitgave met de afbeelding van de Kalverstraat in kleur op het voorplat (illustratie van Willem Pothast (1877-1916).


2. A.M. Reens: "Ghetto-Gijntjes" (Amsterdam, 1905). 1ste en 2de deeltje in één band. Zeldzame uitgave die ook al geruime tijd op mijn verlanglijstje staat met illustraties van Karel Verbrugge. Voor mijn collectie m.b.t. tot Joods Amsterdam en het verdwenen Joodse Ghetto. 


Opnieuw werd ik verrast met twee deeltjes uit de serie boekjes met Amsterdamse jeugdverhalen en kleurenillustraties van Johan Breuker, uitgegeven door boekenvriend Jos Swiers (De Althea Pers).
Van deze fraai vormgegeven bibliofiele uitgaven bestaan (van elk deel) 100 genummerde exemplaren. Ik ontving 'HC' exemplaren (beiden nr. 5 van 5).


3. J. Breuker: "Herman" ('s-Gravenhage, 2021). Nummer 5 van: "Dwars door West". 
4. J. Breuker: "Iconen" ('s-Gravenhage, 2021). Nummer 6 van: "Dwars door West".


5. [J.D. de Vries]: “Amsterdams Geheimnisse. Von L. van Eikenhorst” (Stuttgart, 1845).
Deze zeldzame vertaling van een Nederlandse roman verscheen in twaalf delen (drie banden, 1-4/5-8/9-12) in de serie: “Das bellettristische Ausland, herausgegeben von Carl Spindler. Kabinetsbibliothek der Classischen Romane aller Nationen” (Stuttgart, 1845). Deel 1 t/m 8 kocht ik al in januari 2018 (aanwinst nr. 7). Zie verder mijn blog: "Verborgenheden van Amsterdam". Deel 8 t/m 12 bemachtigde ik bij het Duitse Antiquariat BücherParadies in Wettin-Löbejün voor € 43,80 euro (incl. verzendkosten). 


6. Marloes Wellenberg en Ad van der Zee (samenstelling): "Atlas van de trekvaarten in Zuid-Holland" (Bussum, 2021). Ik ontving een gratis exemplaar als dank voor de (rechtenvrije) afbeelding in de inleiding (blz. 13) van Nederlands oudste openbaar vervoersbewijs, een kaartje voor de trekschuit Gouda-Amsterdam uit 1775. Lees meer hierover in: "Over een bijzonder heemraadschap en een verdwenen trekvaart".

Voor in totaal € 6,50 euro scoorde ik bij mijn lokale kringloop twee boeken (7 en 8). 

7. P. Geyl: "Ik die zo weinig in mijn verleden leef. Autobiografie 1887-1940" (Amsterdam, 2009). Bezorgd en toegelicht door Wim Berkelaar, Leen Dorsman en Pieter van Hees. Ik vind (auto)biografieën over het algemeen aangenaam leesvoer. Bovendien heb ik hier veel staan van Geyl, maar ook van andere (collega)grootheden zoals Romein, Presser, Huizinga, Van Deursen etc.


8. B.C. Sliggers, M.H. Besselink (red.): "Het verdwenen museum. Natuurhistorische verzamelingen 1750-1850" (Haarlem, 2002). Natuurhistorie heeft mij altijd maar matig kunnen boeien. Het ontstaan en verdwijnen van (museum)collecties daar en tegen vind ik een boeiende materie!


9. "Bericht van een nieuwe en vermeerderde uitgave der Vaderlandsche Historie van Wagenaar, een-en-twintig deelen in groot Octavo, met Portretten, Plaaten en Kaarten, voor een aanmerkelyk verminderden Prys, by den boekverkoper Johanes Allart te Amsterdam" (z.p. [Amsterdam], z.j. [1789]). Prospectus (10 blz. plus fondslijst 6 blz.) van uitgever Johannes Allart voor deze bekende achttiende eeuwse uitgave. Oorspronkelijk verschenen eenentwintig delen maar dankzij talrijke vervolgen (tot begin 19de eeuw van diverse auteurs!) zou Wagenaar's serie uitgroeien tot één van de meest omvangrijke (en nog steeds bruikbare) geschiedwerken ooit. Gekocht bij antiquariaat Goltzius in Lisse voor € 27,50 euro (inclusief verzendkosten).


10. G.J. Jaspers: "De blokboeken en incunabelen in Haarlems Libry" (Haarlem, 1988). Gekregen via het Nederlands Genootschap van Bibliofielen.


Ten behoeve van mijn scatologische deelcollectie kocht ik via antiquariaat Fokas Holthuis twee bijzondere uitgaven (11 en 12) die ik beide in 2009 in: "Strontfolklore") noemde als schaarse uitingen van Nederlands scatologie! Voor dit bibliofiele drukwerk betaalde ik - met wat vriendenkorting - € 71,34 euro (incl. verzendkosten).

11. Dirk Rol (Drol!): "Stronte-gedans" (Lulbroekerstront, 1994). Eerste uitgave (gedrukt op lichtbruin papier) van de Bibliotheca Stercorea. Oplage 40 stuks. 


12. "Dit es van den scijtstoel" (Kaap de Goede Hoop, 1996). Tweede uitgave van de 'Bibliotheca Stercorea' (eveneens gedrukt op lichtbruin papier). Uitgegeven met een nawoord en verantwoording door dr. Kees Akkerman (Kakkerman!) en dr. E. K. Konijn (Drekkonijn!). Oplage 50 stuks.

vrijdag 18 juni 2021

Over een bijzonder heemraadschap en een verdwenen trekvaart


Ik heb reikhalzend uitgekeken naar: "De atlas van de trekvaarten in Zuid-Holland" (2021), een fraai geïllustreerd standaardwerk over het ontstaan, de geschiedenis en diverse routes van deze vroege vorm van openbaar vervoer in het gewest Holland. Het boek werd uitgegeven door Thoth (die bekend staat om zijn voorbeeldig uitgegeven en betaalbare kaartboeken, zoals de vierdelige serie: "Kaarten van Amsterdam") en is samengesteld door Marloes Wellenberg en Ad van der Zee. Mijn verwachtingsvolle spanning had ook te maken met de afbeelding (in de inleiding, bladzijde 13) van mijn unieke kaartje voor de trekschuit Gouda - Amsterdam uit 1775 (waarover ik schreef in: "Nederlands oudste openbaar vervoersbewijs?").
Hoofdstuk 26, geschreven door Marloes Wellenberg, over de Amstelstroom en de trekvaart tussen Gouda en Amsterdam had mede daarom mijn bijzondere belangstelling.


Haar verhaal is een vrij feitelijk historisch overzicht vanaf de totstandkoming van deze verbinding in 1658 (ondanks alle stedelijke rivaliteit) tot aan het begin van de twintigste eeuw toen andere vormen van transport de trekschuit allang hadden overgenomen. Verschillende wetenswaardigheden passeren de revue, zoals bijvoorbeeld over de uitdrukkelijke bepaling in het octrooi dat de trekschuit tussen Amsterdam en Gouda alleen was bedoeld voor passagiers/reizigers en hun bagage en niet voor goederenvervoer ('waaren van koopmanschap'). Het hoogtepunt van deze verbinding lag - als bij alle trekvaartverbindingen - in de zeventiende eeuw. In tal van uitgaven uit de zeventiende - en achttiende eeuw wordt de trekvaart (vaak zijdelings) verbeeld en/of beschreven. Wie bladert in het bekende buitenplaatsen-plaatjesboek van Abraham Rademaker (1676/1677-1735): "Hollands Arcadia of de vermaarde Rivier den Amstel..." (Amsterdam 1730) ziet de trekschuit veel voorbijkomen (ook met goederen!) en in het inleidende gedicht van Gijsbert Tijs(s)ens (1693-1732) wordt het drukke trekvaart-verkeersknooppunt naar diverse steden, herberg de Be(e)rebyt net buiten de stadsmuren aan de Amstel, aldus bezongen:


"Daar lokt de Berebyt myn blyde Zangnimf aan,
Om in haar lomm'rend groen een weinig my te onthouden,
Wie staat hier niet verbaast door al 't gewoel te aanschouwen,
Der mensen, die de lust, of noodzaak'lykheid
Naar and're steden langs den Amstelstroom geleid?
Deez' gaat naar Utrecht, die naar vorst'lyk Schravenhagen,
Daar Hollands Vaderen de vryheid onderschrágen
Door wys beleid en raad; die gaat naar Rotterdam,
Deez naar Tergouw, of Delft, 't zy dat hy herwaarts kwam
Om Amsterdam te zien, dat pronkjuweel der steden,
Of dat hy derwaarts gaat om zyne bezigheden;
Het wémeld hier altoos van menssen zonder tal,
Vaart heen Trekschuiten! vaart bevryd voor ongeval!".

Jubeltonen, die echter de terugval in de achttiende eeuw maskeren van deze populaire vorm van publiek transport. Wellicht veelzeggend is een gravure uit 1736 (door J.C. Philips) van de bocht aan de Amsteldijk bij 't Molentje, afkomstig uit het eerste deel van de "Amstellandsche Arcadia" (Amsterdam, 1737) van Daniel Willink (1676-1722). Wat pleziervaart, een vissertje en twee keuvelende heren aan een verstilde Amstelbocht met een paar eenzame en werkloze rolpalen (die moesten voorkomen dat de trekschuit tegen de kant aanliep). 


Een eeuw later, rond 1820 bevond de trekvaart zich definitief in zijn eindfase. Toen Koning Willem I (1772-1843) in april 1817 de uitgestrekte veenplassen hier bezocht was hij vooral onder de indruk van de 'vuurmachine' van Boulton en Watt aan de Amstel, die sinds 1791 in gebruik was bij de Eerste Bedijking van de Mijdrechtse droogmakerij. Na de stoommachines van Blijdorp (Rotterdam) en Groenendaal (Heemstede) was dit het derde stoomgemaal in Nederland en een toeristische attractie van formaat!


Aan de overkant van de Amstel lag de Thamerpolder met het dorp Uithoorn waar Willem wellicht in een herberg wat zal hebben uitgerust om alle indrukken te verwerken. Daar ontmoette hij Jacob de Jong (1767-1838) die tussen 1818 en 1820 burgemeester van Uithoorn zou worden. Geboren in het gehucht Thamen had Jacob met eigen ogen gezien hoe handel en scheepvaart op de Amstelstroom langzaam maar zeker in het slop raakten.
Daarom broedde hij al sinds lange tijd op een plan om de Amstel, de Drecht en de Aar voor grote schepen bevaarbaar te maken. Bij Koning Lodewijk Napoleon Bonaparte (1778-1846) had zijn plan weinig gehoor gevonden, maar 'kanalenkoning' Willem I had er wel oren naar en moedigde hem aan zijn ideeën op papier te zetten.


De Jong (u ziet hem hierboven als Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw) ging aan het werk en publiceerde in december 1825 - voor eigen rekening - zijn plan getiteld: "De Amstel, De Drecht en de Aar voor groote schepen bevaarbaar gemaakt" (z.p. [Amsterdam], z.j. [1825]). In de voorrede schreef hij: "Ik voegde hier tevens bij eene figurative Kaart, dienstbaar ter aanwijzing van den waren loop en strekking van den Amstel, de Drecht en de Aar, vergezeld van eene begrooting der kosten, die tot de uitvoering vereischt zouden worden; tot al hetwelk de dienstvaardige hulp van den kundigen Landmeter Leendert van Heusden, te dier tijd Conducteur bij den Waterstaat en woonachtig aan den Uithoorn, mij zeer te stade kwam..." (blz. VIII).

Toen zijn brochure verscheen waren de werkzaamheden vrijwel klaar want na de Koninklijke goedkeuring in 1823 (vastgelegd in een ordonnantie die hier nog ter sprake komt) was men voortvarend te werk gegaan. Storende begroeiing langs het traject (zoals riet en bomen) werd verwijderd, de vaargeul gekanaliseerd en uitgediept tot ongeveer 3 el en de rivierbedding verbreed. Een groot aantal tollen langs de vaarroute, die altijd voor veel vertraging hadden gezorgd, werd uitgekocht. De ‘duivelssluis’, de bij schippers slecht bekendstaande flessenhals bij Huis ten Drecht, werd vervangen door een nieuwe 'Amstelsluis' (de Tolhuissluis) waarvan de eerste steen al in september 1824 was gelegd. Bij de Vrouwenakker werd een brug aangelegd en bij Uithoorn kwam een brug met dubbele klap, zodat de doorgang aanzienlijk breder werd. 


Een aantal jaren geleden kon ik De Jongs publicatie, in een blauw papieren omslag met etiketje "Van den Schrijver" aanschaffen voor mijn collectie. De auteur heeft aan het eind van de inleiding een strookje papier geplakt met daarop in handschrift: "In de hiervolgende beschrijving komt voor Amstelpeil, moet zijn Amsterdamschpeil gewoonlijk aangeduid wordende door AP. DJong".


Helaas ontbrak aan mijn aanwinst die fraaie handgekleurde kaart (waarop de 'stoommachine' staat aangegeven). Daarvan liet ik destijds een kleurenkopie maken bij mijn blogredacteur Reinder Storm (Bijzondere Collecties van de UvA, thans Allard Pierson). In februari 2020 kon ik echter op Marktplaats voor vier tientjes een incompleet exemplaar van De Jongs publicatie bemachtigen, met de originele kaart, die ik vervolgens toevoegde aan mijn complete exemplaar.


De antiquarisch veel zeldzamere: "Ordonnantie op de vaart langs den Amstel, Drecht en Aar van Amsterdam tot aan den Rijn en vice versa toegestaan aan heemraden van den Amstel en Nieuwer-Amstel" (Amsterdam, 1823) kon ik al vele jaren geleden op een boekenmarkt kopen. Tot het takenpakket van dit bijzondere heemraadschap behoorde behalve het verbeteren en onderhouden van de vaart over de rivier de Amstel, Drecht en Aar tot de Rijn ook het dagelijks beheer van de Binnendijkse Buitenveldertse polder, de Amstelveense - of Middelpolder en de Bovenkerkerpolder. Eerste dijkgraaf werd mr. Antoni van der Waeijen Warin, die om gezondheidsredenen al gauw plaats moest maken voor initiatiefnemer Jacob de Jong. 
In de ordonnantie werd nog nadrukkelijk rekening gehouden met de trekvaart. "Schepen of Vaartuigen met staande masten gejaagd of getrokken wordende, zullen de hun tegenkomende Volk- of Trekschuiten, en allen die niet aan masten maar aan jaagstokken, of met lijnen aan de bolder vastgemaakt, getrokken of gejaagd worden, binnen door laten passeren..." (Artikel 2, blz. 3/4).


Als onderdeel van het dagelijks leven rond 1830 staat 'De Trekschuit' nog in het vierde deeltje (blz. 106/107) van mijn zwaargehavende en beduimelde exemplaar van: "Verzameling van Nederlandsche tafereelen van kunsten, ambachten en bedrijven voor kinderen..." (Zaltbommel, 1830). Ook op de Amstel voeren toen nog regelmatig trekschuiten, maar niet voor lang meer...


In oktober 1844 valt het doek definitief. De "Nieuwe IJzeren Barge Dienst van Amsterdam op Gouda, v.v." neemt het vervoer per trekschuit over. Ook de dagen van het Heemraadschap van de Amstel en Nieuwer-Amstel zijn dan geteld. Naarmate de steden groeien, het platteland en de infrastructuur zich ontwikkelen en het vervoer en transport intensiveert, begint het klachten te regenen over de slechte toestand van de wegen en vaarten onder haar beheer. De roep om dit onder te brengen bij de desbetreffende gemeenten neemt naarmate de eeuw ten einde loopt toe. Ook de annexatie in 1896 van een groot gedeelte van Nieuwer-Amstel door Amsterdam knaagt aan haar positie. Ruim tien jaar later, op 1 januari 1908, wordt het Heemraadschap van de Amstel en Nieuwer-Amstel opgeheven. 

zaterdag 5 juni 2021

Het jaar geboekt, mei 2021

In de rubriek 'Het jaar geboekt' (zie tabblad bovenaan) houd ik bij wat ik gedurende het lopende jaar per maand bij elkaar verzamel. Na afloop van de maand verplaats ik de lijst met aanwinsten naar de startpagina c.q. homepage en geef ik 'de cijfers'. In de rubriek blijven de voorgaande maand(en) als hyperlink aanwezig. Raadpleeg dus regelmatig de nieuwe rubriek om te zien of er aanwinsten zijn bijgekomen (of wacht op het maandoverzicht).

Mei 2021; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 23.

Gekocht: 19.
Gekregen: 4.

Totaal uitgegeven: € 262,25 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 19 is gemiddeld: € 13,80 euro per object.

Via Boekwinkeltjes: 2 (5, 11).
Via kringloopwinkel: 4 (6, 7, 8, 9).
Via boekenmarkt: 1 (4)
Via Marktplaats: 1 (10).
Bij de drukker/uitgever: 1 (13).
Bubb Kuyper: 10 (14 t/m 23)

Modern: 16 (6, 7, 8, 9, 12, 13, 14 t/m 23).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 3 (1, 2, 3, 14-23).
Old & rare: 4 (4, 5, 10, 11).

Mei 2021: de aanwinsten...

1. G.A.C. (Anton) van der Lem: "Verbreek nooit een oude rooilijn! Huizinga over stadhuis en stadsschoon in Leiden" (Leiden, 2021). Nieuwjaarsuitgave gedrukt voor vrienden en relaties van antiquariaat Klikspaan. Perkamentus ontving nummer 161 (van de 250).


Wederom ontving ik van boekenvriend Jos Swiers (De Althea Pers) twee boekjes met Amsterdamse jeugdverhalen en kleurenillustraties van Johan Breuker. Van deze fraai vormgegeven bibliofiele uitgaven bestaan (van elk deel) 100 genummerde exemplaren. Ik ontving 'HC' exemplaren (beiden nr. 5 van 5).

2. J. Breuker: "Kiekjes" ('s-Gravenhage, 2021). Nummer 3 van: "Dwars door West". 
3. J. Breuker: "Corvee" ('s-Gravenhage, 2021). Nummer 4 van: "Dwars door West".


4. W. Bilderdijk: "Bloemtjens" (Amsterdam, 1785). Gebonden in vroeg 19de eeuws halfleren band met gemarmerde platten. Sinds ik acht jaar geleden: "Mijn verlustiging" (Amsterdam, 1781) kocht had ik een oogje op deze vroege Bilderdijkuitgave, met prentjes van eigen hand geïllustreerd. Bevat bovendien de mooiste gedichten over "Kusjens" (3 x) die ik ken. Naamstempeltje van mr. A.G. Prins Visser (1861-1895): 'A.G. Prins Visser bibliotheek'. Gekocht op de Amsterdamse Spui boekenmarkt bij antiquariaat Klikspaan met wat vriendenkorting voor € 60,- euro. Meer hierover in: "Tongzoenen met Bilderdijk".


5. Espèce: "Mevrouw is een kreng! De meid is een engel! En meheer ....?! De wet op het Arbeidscontract en het dienstboden-vraagstuk gekristalliseerd en begrijpelijk gemaakt voor H.M. de dienstbode en mevrouw" (Breda, 1914). Gekocht via Boekwinkeltjes voor € 23,50 euro (incl. verzendkosten). De eerste druk verscheen in 1913 in een oplage van 2000 exemplaren. De tweede druk in 1914 telde eveneens 2000 exemplaren. Een destijds zeer populaire uitgave, want op rijm! Thans erg schaars.


In de categorie grappig, onvindbaar, ongewoon en/of gek kocht ik bij mijn lokale kringloop vier boekjes (6, 7, 8, 9). voor in totaal € 5,75 euro.


6. K. Hubert: "50 manieren om je dood te adverteren" (Badhoevedorp, 2003). Met aanbiedingsbrief van Fred Eikelenboom (directeur Hansnel communicatie) waarin wordt medegedeeld dat er maar 500 exemplaren van zijn gemaakt. Gebonden in paars halflinnen, met houten voor- en achterplat.

7. T. Bruinja & D. Dee (red.): "Kutgedichten. Poëzie over de vrouwelijke genitaliën in 69 en enige gedichten" (Groningen, 2004). Kennelijk heel populair, want tamelijk onvindbaar...

8. R. Dekker & C. Glaudemans: "Ha Ha Den Haag. 125 Haagse moppen en raadsels uit de 17de eeuw" (z.p. [Den Haag]/z.j. [2009]). Uitgegeven t.g.v. het 125-jarig bestaan van het Haags Gemeentearchief. Ik heb hier meer van Rudolf Dekker staan waaronder zijn andere boekjes over humor in de Gouden eeuw.

9. "De olifantenverzameling van Z.K.H. Prins Bernhard". Veiling(catalogus). Opbrengst kwam ten bate van het Wereld Natuur Fonds (Hoonte, 2005). De olifantenprullaria van deze koninklijke deugniet (217 kavels) bracht maar liefst € 379.250, - euro op. Iets meer dan de geschatte € 14.000,- euro dus... Oranjegekte!


10A. van Alphen (1748-1831): "Antonius van Alphen Vicarius Generaal Apostoliek van het bisdom van 's Bosch aan de onderhorigen van dit bisdom zaligheid in den Heere"
('s Hertogenbosch, 1822). Deze vastenbrief van Van Alphen tegen de zedenverwildering veroorzaakt door bederfelijke boeken, leesgezelschappen, "Vastenavond huizen: Kwansels: Labaijen: Gaansdagen: Comedien: Ballen: Danspartijen: of diergelijke..." is bekend, omdat de tekst ook staat in: "Roomsch-Catholyke bibliotheek voor het Koninkrijk der Nederlanden" (deel 2, no. 2., titel van de rubriek: Kerkelijke geschiedenis).
Als afzonderlijk drukwerk (8 blz.) met impressum aan het eind "Ter boekdrukkerij van J. Coppens en Zoon, op de markt te 's Hertogenbosch" geen ander exemplaar gevonden. Gekocht via Marktplaats voor € 14,50 euro (incl. verzendkosten). 


11. D.L. Daalder: "De invloed van prikkellectuur op de jongeren" (Zeist, 1934). Stenografisch verslag van een voordracht, gehouden in een openbare bijeenkomst op 28 juni 1933 in het gebouw voor kunsten en wetenschappen te Utrecht. Overdruk uit Sexueele Hygiëne nr. 2, maart 1934. Gekocht via Boekwinkeltjes bij antiquariaat Boek & Glas voor € 13,60 euro (incl. verzendkosten).

12. "Jaarboek van het Nederlands Genootschap van Bibliofielen 2020" (Amsterdam, 2020).


13. Ton de Ruijter: "Atlas & Grimoire" (Amstelveen, 2021). In eigen beheer uitgegeven oblong boekje met obscure, geheimzinnige tekeningen en kaartjes die tezamen doen denken aan een moderne grimoire. Plaatsgenoot Ton de Ruijter is een trouwe lezer van mijn blog en laat zich af en toe inspireren door de rariora die bij Perkamentus de revue passeert. Direct bij hem gekocht voor € 7,50 euro (incl. verzendkosten).


14-23. Een kavel met divers margedrukwerk van De Ammoniet (Bubb Kuyper 74/1072). De 10 aanwinsten (plus wat nieuwjaarskaarten) die dit kavel opleverde werden verwerkt in mijn blog: "De Ammoniet in mijn bibliotheek". Mijn motivatie om dit kavel te bemachtigen was groot want het bevatte o.a. de twee nog ontbrekende hoofdstukken van mijn exemplaar van "Het Ambachtelijk Groeiboek" (B. van Selm: "Ex typographia Elseviriana 1658" (Leiden, 1988) en A. Stijnman: "Zonder inkt geen boeken" (Leiden, 1997). De uitgaven in dit kavel die ik al had zullen worden gebruikt als relatiegeschenkje of gaan naar de boekenmarkt. 
Ik betaalde voor alles, inclusief opgeld en verzendkosten, € 137,40 euro

vrijdag 21 mei 2021

Preservatium Penis


Uniek efemeer drukwerk is vaak lullig onbenullig. Vele honderdduizenden, wellicht miljoenen, exemplaren moeten er verspreid zijn van mijn "Gebruiksaanwijzing voor het kondoom (Preservatium Penis)" uit (circa) 1936. Maar ja.... op seks en alles wat daarmee te maken had rustte destijds een taboe en dus verdwenen deze gebruiksaanwijzingen zo snel mogelijk in de afvalbak. Wie anders dan Perkamentus heeft er nog één?


Over de geschiedenis van het condoom is al het een en ander geschreven en te vinden op internet. Condooms zijn ouder dan u denkt en waren in eerste instantie van natuurlijke (dierlijke) materialen gemaakt (darm, visblaas, leer, zijde e.d.). Ze werden met de hand vervaardigd, waren onpraktisch, duur en al met al vrij onbetrouwbaar. Dankzij Charles Goodyear (1800-1860) die het vulkaniseren van rubber uitvond konden vanaf het midden van de negentiende eeuw rubberen condooms op grote schaal fabrieksmatig worden geproduceerd. Het gebruik van condooms in Nederland nam vooral toe na de oprichting van de Nieuw-Malthusiaanse Bond in 1881 en de uitgave enkele jaren later van hun befaamde 'middelenboekjes', waarvan er gedurende een halve eeuw vele honderdduizenden zijn verspreid.
Antiquarisch kom je hun voorlichtingsmateriaal af en toe tegen, maar zeer zeldzaam zijn de vergelijkbare uitgaven die bij particuliere hulpverleners verschenen zoals kraam- en vroedvrouwen. Ze bevatten informatie over de geboorteregeling, anticonceptie-artikelen en hoe ze te gebruiken en eventueel 'nuttige' adressen waar men voor hulp terecht kon of de besproken artikelen kon kopen. Soms treft men ook informatie aan over de anatomie en werking van de mannelijke - / vrouwelijke geslachtsorganen en de voortplanting. Een historisch overzicht: "Nieuw Malthusianisme. Geboorteregeling in Nederland", geïllustreerd met diverse vroege uitgaven, vindt u op de website van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) maar ook op mijn blog heb ik er over geschreven en zijn enkele voorbeelden uit mijn collectie in hun geheel opgenomen (zie: "Vrouwenbeschutting", "Over vaginakogels, zaadslingeren en Atakos" en "Waarschuwing aan de mannen!").

De "Gebruiksaanwijzing voor het kondoom" was een bijsluiter die samen met het product werd verkocht in een neutrale verpakking. De instructie volgt puntsgewijs de meer uitgebreide beschrijving die is terug te vinden in het middelenboekje van de 'Nieuw-Malthusiaansche Bond' (NMB) uit 1936 (en vermeldt hetzelfde adres). Mijn Twitterbericht met afbeelding werd vele duizenden malen bekeken en deed nogal wat stof opwaaien. Vooral de opmerking bij punt 2. "zonder dat de vrouw het merkt" zorgde voor hilarische reacties, die ik hier niet ga herhalen. Punt 7 wekte vooral verwondering. Hergebruik! Kortom; condooms na gebruik uitspoelen, drogen en bepoederen met talk. Daarvoor waren zelfs speciale roestvrij metalen droogrekjes verkrijgbaar, inclusief 'kondoom poeder'. Ze staan afgebeeld in een handzame geïllustreerde brochure, gedrukt op beroerd papier (11,5 breed en 15,8 cm. hoog): "Ter voorkoming van groote gezinnen. Het meest gezochte adres is Mej. Edeling Ouden Dijk 224b : Rotterdam" (z.p. [Rotterdam?], z.j. [tussen 1926-1928]). Hoeveel exemplaren hiervan gedrukt zijn is mij onbekend (alleen de middelenboekjes van de NMB vermelden jaar en oplage). Hoogstwaarschijnlijk is het inmiddels een uniek exemplaar en daarom heb ik het hieronder in zijn geheel afgebeeld (klik op de foto voor een vergroting). Op pagina 13 staat een afbeelding van het condoom droogrekje.




















Mejuffrouw A. Edeling verkocht natuurlijk ook diverse soorten condooms "van prima kwaliteit en volkomen betrouwbaar" (blz. 11). De prijs varieerde van vijfentwintig tot zestig cent per stuk afhankelijk van de kwaliteit en dikte. De uitwasbare condooms (zie illustratie geheel bovenaan van een exemplaar uit ca. 1930), konden na herhaald gebruik krimpen en moesten dus een maatje groter worden gekocht! Het dunne (en dus wat duurdere) visblaascondoom, dat heel lang naast het relatief dikke rubberen condoom verkrijgbaar was, werd door haar niet meer verkocht. Wel waarschuwde zij nog: "Een ernstig bezwaar tegen het gebruik van kondooms is, dat de vrouw er zoo machteloos tegenover staat, wanneer de man het middel eens mocht verzuimen. Geheel machteloos is ze echter niet. Verkeert b.v. de man in beschonken toestand en vreest de vrouw juist daarom nog te meer het verwekken van ongelukkige kinderen, dan kan zij hem het kondoom soms nog aan doen; liefst ongemerkt. Zoo ook wanneer de man te weinig wilskracht heeft, om er zelf altijd aan te denken. In elk geval zal de vrouw wèl doen, er voor te zorgen dat er altijd een paar kondooms in voorraad bij de hand zijn" (blz. 14). 

Negentiende eeuwse condooms, industrieel vervaardigd van gevulkaniseerd rubber (of 'caoutchouc' en 'guttapercha', de toen gebruikelijk termen voor rubber- en gummiwaren), waren vrij dik met een oncomfortabele productienaad in de lengte. Ze droogden gauw uit en waren dus beperkt houdbaar. Het 'preservatif' werd opgerold verpakt en verkocht: "zoodat ze het voorkomen eener sigarette hebben". Uiteraard waren ze puur functioneel, ter voorkoming van zwangerschap en geslachtsziekten, recht toe, recht aan. Lust- en genot opwekkende frivoliteiten zoals ribbels, uitsteeksels en diverse kleuren en smaakjes zouden pas veel later tijdens de seksuele revolutie opduiken.
Aanvankelijk had het condoom zelfs geen reservoir; niet te strak aantrekken dus... Condooms met reservoir deden hun intrede aan het einde van de negentiende eeuw, zoals blijkt uit mijn oudste brochure (1898): "Ook worden in den laatsten tijd gummi condooms vervaardigd met reservoir (klein zakje) ter opname van het sperma". Pas vanaf de jaren dertig van de twintigste eeuw verdrong het goedkopere latexcondoom (uitgevonden door de Amerikaanse Youngs Rubber Company) de rubberen varianten.

Ook het vrouwencondoom (dat in Nederland nooit populair zou worden) is ouder dan u denkt. Het 'Amerikaansche preservatif van gummi' komen we al tegen in de brochure "De Vrouw..." (ca. 1907) evenals in mijn prijscourant van 'De Noorderpost' (ca. 1910), die het merk 'Olifant' (oersterk en onverslijtbaar) verkocht. In: "Waarschuwing aan de mannen!", een brochure die ergens in de jaren rond 1930 verscheen, staat dit vrouwencondoom nog steeds als de 'Fransche ontvanger voor dames'!

Het is opvallend dat de termen ‘Préservatifs’, 'Kondooms' en 'Capotjes' vaak door elkaar heen werden gebruikt. Alleen in het middelenboekje van de 'Nieuw-Malthusiaansche Bond' uit 1936 wordt een onderscheid gemaakt tussen het 'Kondoom (Preservatium Penis)' dat over de gehele penis werd geschoven en het 'Kapotje (Preservatium Glandis)' dat alleen de eikel bedekte (eikelcondoom). De laatste was veel minder betrouwbaar en zou al gauw uit beeld verdwijnen.
Er waren talloze merken in omloop zoals 'Sport', 'Ideaal', 'Venus', 'Maltus', 'Sanitas', 'Samaritain', 'Samaritas', 'Mikado', 'Amora' en - meer heldhaftig - 'Hercules' en 'Apollo'. Sommige zijn overduidelijk buitenlands en geïmporteerd zoals 'Neverrip' en zeer waarschijnlijk ook 'Liberty'. Wie de krantenadvertenties in Delpher raadpleegt komt er wel meer tegen. In ieder geval honderd procent oer-Hollands en vanaf april 1901 verkrijgbaar waren 'Zijden hemdjes'...