Huisboek(je)

Dankzij Catawiki bezit ik sinds kort het befaamde: “Huisboek voor vaderlandsche huisgezinnen” (Amsterdam, 1793), van Johannes Florentius Martinet (1729-1795).
Zoals ik wel vaker doe met oude boeken heb ik aan mijn uitgave een portret van Martinet toegevoegd (zie bijvoorbeeld hier, hier of hier) dat ik via antiquariaat Van der Steur kon bemachtigen.
Martinet behoorde nog tot de fysico-theologen die in de wonderen der natuur een bewijs voor het bestaan van God zagen. De orde en harmonie die er heerste in Gods schepping werden door hem verheerlijkt en aan het huisgezin tot voorbeeld gesteld. Door verbetering van het gezinsleven hoopte Martinet uiteindelijk de gehele samenleving te verbeteren.

Rond 1800 bevond die samenleving zich volop in een veranderingsproces op weg naar een industriële (19de eeuwse) maatschappij waarin werk- en privésfeer steeds meer gescheiden werden. “Door de scheiding van huis en werk werd het gezin geleidelijk aan een gesloten gemeenschap, die werd gekenmerkt door 'Innerlichkeit', 'Intimität' en 'Emotionalität' en de afwezigheid van conflicten, concurrentie en arbeid. De openheid van de traditionele familie werd vervangen door de geslotenheid en intimiteit van het burgerlijke gezin, die nu diende als schuilplaats voor het materialisme en de immoraliteit van de maatschappij. Het gezin werd een gemeenschap die min of meer los stond van de maatschappij. Het werd 'Innenraum' en 'Gegenwelt' tegenover een vijandige buitenwereld. Binnen deze familie leefde men in toenemende mate alleen met de directe verwanten wat de band tussen deze familieleden intensiveerde en emotioneler maakte” (B.L.M. Hijstek in: “De Burgerlijke 19e eeuw: ‘My house is my castle’”).
Kortom ook het gezin veranderde en zo bekeken gaf Martinets huisboek wellicht een steuntje in de rug en voorzag het kennelijk in een grote behoefte want er bestaat ook een 2de druk uit 1803 bij dezelfde uitgever en zelfs een 3de druk uitgegeven in 1831 bij J. Noman & Zn. in Zaltbommel.

Uit de hoofdstukjes ‘de Ouden van dagen’ en ‘Dienstbooden’ in dit boek blijkt wel dat ook inwonende (schoon)ouders konden behoren tot het gemiddelde huisgezin. Alleen bij de gegoede stand kwam daar uiteraard het dienstpersoneel nog bij. Beide categorieën zouden pas na de Tweede Wereldoorlog het huisgezin verlaten. Ondertrouwde lieden en jonge echtgenoten werden ook door Martinet toegesproken waarbij natuurlijk vooral werd gewezen op de wederzijdse huwelijkse en huiselijke plichten.

Niet lang na mijn aanwinst liep ik op de Amsterdamse Spui boekenmarkt tegen een ander ‘huis-boekje’ aan dat ik niet kende.
De titel luidt: “Huis-boekje voor verloofden en pas-gehuwden en voor dezulken, die eenmaal den huwelijken-staat zullen omhelzen” (Amsterdam, 1823). Het heeft nog zijn originele groen kartonnen bedrukte uitgeversbandje met aan de achterzijde van het voorplat het ex-libris van Ulco Proost (1885-1966). Als bibliofiel werd Proost vooral bekend om zijn collectie bijbels en fraaie boekbanden maar kennelijk schuwde hij ook dergelijke curieuze uitgaven niet.

Deze uitgave is veel zeldzamer dan het boek van Martinet.
Het exemplaar dat ik op de boekenmarkt vond werd in mei 2016 geveild bij Bubb Kuyper in Haarlem (veiling 64/3236). Het bracht een bescheiden zeventig euro op exclusief veilingkosten. Koper destijds was Arnoud van antiquariaat Salamander (in Almere).
Ik werd de nieuwe eigenaar voor honderd euro.
Arnoud maakte dus een bescheiden winst, temeer omdat ik er twee andere boekjes, van enkele euro’s per stuk, gratis bij kreeg.
Alleen de Koninklijke Bibliotheek en Bijzondere Collecties van de UVA bezitten een exemplaar van dit bijzondere boekje. Zowel het huisboek van Martinet als dit 'huis-boekje' zijn gedigitaliseerd zodat u er zelf even in kunt bladeren en lezen.

Het huisboekje voor verloofden en jong gehuwden verscheen oorspronkelijk in 1821 in Leipzig onder de titel: “Hausbedarf für Verlobte und Neuverehelichte und solche, die es noch werden wollen”. De auteur was de dichter en predikant Christian Friedrich Traugott Voigt (1770-1814).
De 153 bladzijden bevatten geen illustraties. Alleen op de titelpagina is een kleine afbeelding gegraveerd door Abraham Lion Zeelander (1789-1856).
De vertaler is onbekend maar hij (of zij) verwijst al in de eerste zin van het voorwoord naar het huisboek van Martinet.

Wat opvalt in dit boekje is het veel explicieter taalgebruik.
Woorden als: zwanger(schap), natuurlijk zuivering (menstruatie), teedere kusjes, echtelijke omhelzing, zinnelijk genot/-reinheid, huwelijksgenot, bijslaap, boeleerster (hoer), voortplanting, en liefkozende driften kom je bij Martinet niet tegen. Het ging er dan ook om - zo lezen we in het voorwoord aan de verloofden en pas gehuwden - om de kern van het verhaal met korte doch krachtige woorden toe te lichten. En waar draaide het dan uiteindelijk om? Natuurlijk om de ultieme daad met het ultieme resultaat; het “vaderland eenen gezonden burger te leveren”.

Of dit destijds weinig verhullende boekje net zo’n bestseller was als het ‘Huisboek’ van Martinet mag worden betwijfeld. De nauwkeurige lezer zal inmiddels hebben gezien dat op de voorkant van de uitgave nog een prijs staat van ƒ1,50 maar in de advertentie (uit de Opregte Haarlemsche Courant van 3 juli 1824), is dat nog maar ƒ1,25. En ruim veertig jaar later is deze uitgave nog steeds verkrijgbaar voor zestig cent bij boekhandelaar G.D. Bom in Amsterdam (zie onderstaande advertentie uit de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 5 november 1864).

Catawiki

Bijna twintig jaar geleden nam ik deel aan een bedrijfsuitje naar Nijmegen. Daar bezochten we onder andere het casino en van onze directeur kregen we allemaal een chip van vijfentwintig gulden om te gokken. Daar wist ik aan de roulettetafel honderdvijfenzeventig gulden van te maken die ik vervolgens ook weer helemaal verspeelde.
Ik ben toen met gokken gestopt maar enkele collega’s gingen door met wat eigen geld.
Een half uurtje later moesten we vertrekken op weg naar het afsluitende diner.
Leuk uitje? Nou….
Er was iemand die het te idioot voor woorden vond dat de werkgever dit zomaar had gedaan. Het had immers makkelijk kunnen leiden tot een gokverslaving bij één van de werknemers…

Hieraan moest ik denken toen ik na afloop van een voor mij succesvol verlopen boekenveiling bij Catawiki de vraag kreeg of ik de veilingsite zou aanbevelen bij anderen.
Laat ik maar meteen zeggen dat ik alle veilingen verslavend vind werken.
Op tijd stoppen, het handhaven van je uiterste grens is tijdens een biedgevecht vaak heel moeilijk. Is de veiling uiteindelijk succesvol verlopen en heb je het object voor een leuk bedrag in handen dan ligt een vervolg vaak in het verschiet.
Ik heb vroeger heel wat gewone (antiek- en) boekenveilingen meegemaakt maar de laatste jaren heb ik vooral meegedaan aan de boekenveilingen van Catawiki.
Ik vind het vooral prettig om - terwijl de veiling loopt - thuis dingen te kunnen uitzoeken en afwegen. Dat moet ook wel want het begrip ‘kijkdagen’ kent Catawiki niet. Dat betekent dat foto’s en een eerlijke en gedetailleerde kavelomschrijving uiterst belangrijk zijn.
Ik heb in het verleden de veilingmeesters van Catawiki wel eens een email gestuurd en gewezen op fouten in de omschrijving van de objecten maar de laatste tijd valt het mij gelukkig mee.
Ik begin – op geen enkele internetveiling - gelijk met bieden. Meestal kijk ik de kat uit de boom. Hoeveel andere bieders zijn er, wat is de biedhistorie? Pas in de laatste paar minuten van de veiling doe ik een bod, tenzij er al meer geboden is dan dat ik van plan was.

Ik verbaas me heel vaak over de prijzen die worden gerealiseerd bij Catawiki. Het is natuurlijke elke keer weer wat de gek er voor geeft maar soms zie ik boeken voorbij gaan die twee of drie keer de vraagprijs overtreffen van een willekeurig internetantiquariaat twee muisklikken verderop! Anderzijds worden boeken afgehamerd voor bedragen waarvan ik tien jaar geleden (Catawiki is opgericht in 2008) niet had durven dromen (en ik ken antiquaren die in arren moede items terugkopen!).

Laten we eens een blik werpen op mijn laatste drie aankopen bij Catawiki en de hamerbedragen die ik betaalde (exclusief veiling- en verzendkosten).
Het langst geleden is mijn Saalmink, waarover ik hier schreef, die ik kocht voor € 101,- euro. Daar moet u in het antiquariaat minstens € 500,- euro voor neerleggen (en nieuw kostte het boek in 1993 maar liefst ƒ 2200,- gulden!). Saalmink is een erg belangrijk bibliografisch naslagwerk voor de periode 1801-1832 en veel van mijn collectie komt uit die periode.

Dan de eerste druk van het: “Huisboek voor vaderlandsche huisgezinnen” (Amsterdam, 1793) door J.F. Martinet (1729-1795). Ik herkende het onmiddellijk als het exemplaar afkomstig van boekhandel Scheltema in Amsterdam. Daar had ik het diverse malen in handen gehad en telkens getwijfeld of ik het wel of niet zou meenemen voor de vraagprijs van € 150,- euro. Ik kende dus de kwaliteit van dit exemplaar en was blij dat mijn geduld werd beloond, want ik betaalde er maar € 90,- euro voor.

Martinets ‘Huisboek’ is een prachtige contemporaine bron die veel informatie geeft over allerlei grote en kleine zaken die het achttiende eeuwse huisgezin raken. Bijvoorbeeld over dames die graag romans lazen!

“De Romans bederven veelal de jeugdige harten, eer deezen tegen het bederf gewapend zijn. (-) Gij weet reeds, wat ik van de in ons land overgewaaide sentimenteele Boeken denk, daar ze alleen eene overdreeven aandoenlijkheid verwekken, welke het hart verzwakt, de verbeelding verhit, en eene onbedreeven Dochter kan aanzetten om eene valsche Heldin te worden. (-) Wat zou ik moeten zeggen, indien ik u eene Toilet-Bibliotheek van sommige verdoolde Jonkvrouwen mogt vertoonen?” (blz. 385/386).

Tot slot een set van zes delen in halfleren banden: “Geschied- en letterkundig mengelwerk van Jacobus Scheltema” (Amsterdam/Utrecht, 1818-1836), voor € 81,- euro.
Als ik het potloodprijsje voorin mag geloven hoopte Arnoud van antiquariaat Salamander (in Almere) er nog € 195,- euro voor te beuren (al wil hij altijd wel iets zakken met zijn vraagprijs). Scheltema heeft tal van bijzondere historische en letterkundige stukken geschreven. Wat te denken van “Geschiedenis van het keukenzout” en “Geschiedenis van de dagelijksche kost” of een vroege bespreking van het vijftiende eeuwse: “Der Biën boek” (1488) en: “De dialogen der creaturen” (1480)?
Arnoud vroeg geen onredelijke bedrag, want de enige andere complete set die momenteel wordt aangeboden (in kartonnen banden) bij antiquariaat Van der Steur moet bijna € 525,- euro opbrengen (exclusief 6 % btw)!

Dat heeft Perkamentus goed gedaan denkt u wellicht en ik ben het daarmee eens!
Ik vermoed echter dat die gedachtegang vooral opkomt omdat ik naast de hamerprijzen mijn aanwinsten heb toegelicht. Bij veilingen draait het bij mij ook altijd om de vraag; waarom wil ik dit boek hebben en wat maakt dit boek bijzonder? Daarnaast is kennis van de boekenwereld (waar wordt wat en voor welke vraagprijs aangeboden?) essentieel.
Kortom wees onderzoeksmatig, snuffel en heb soms wat (meer) geduld.