vrijdag 20 november 2026

Hans Günther, de 'rassenpaus'


Mijn belangstelling voor 'foute' boeken uit de periode 1930-1945 is vrij specifiek gericht. Ik schat dat hier ongeveer twee meter boekenplank staat met publicaties, zowel in het Duits als Nederlands. Daaronder natuurlijk ook "Mein Kampf" evenals de Nederlandse vertaling daarvan door Steven Barends (1915-2008). Ik schreef er lang geleden al eens over hier. Andere voorbeelden uit mijn bibliotheek ziet u op de foto, waaronder - rechtsboven - het: "Keurjaarboek 1932-1942" (Amsterdam, 1942), dat veel informatie bevat over auteurs en publicaties die bij de Amsterdamsche Keurkamer verschenen.


Het is een deelcollectie die maar langzaam groeit. Wie mijn aanwinstenoverzicht van juli en september 2026 nauwkeurig leest ziet dat ik in deze maanden verschillende uitgaven kocht geschreven door Hans F.K. Günther (1891-1968). Hans Günther stond bekend als 'rassengünter' of de 'rassenpaus'. Die bijnamen verdiende hij door diverse activiteiten op het gebied van de rassenleer tijdens het interbellum waaronder het schrijven van verschillende (overvloedig geïllustreerde) publicaties. Zijn drie bekendste staan nu in mijn bibliotheek. Het gaat om: "Rassenkunde Europas" (München, 1929), "Rassenkunde des deutschen Volkes" (München, 1937), waarvan ook een verkorte versie bestond onder de titel: "Kleine Rassenkunde des deutschen Volkes" en 'last but not least': "Rassenkunde des jüdischen Volkes" (München, 1931). Alle drie verschenen ze bij J.F. Lehmann Verlag in München.


Vanwaar die plotselinge belangstelling voor de boeken van Hans Günther, vraagt u zich wellicht af? Welnu, mijn interesse werd gewekt toen ik las wat Timothy W. Ryback hierover schreef in: "Hitlers privébibliotheek" (Amsterdam, 2008). Hitler had maar liefst vier (door de uitgever geschonken) exemplaren staan van het destijds zeer populaire: "Rassenkunde des deutschen Volkes" (uit: 1923, 1928, 1930 en 1933). Ryback schreef: "Met deze voorraad Lehmann-boeken zijn we in het bezit van een kerncollectie binnen de bibliotheek van Hitler en de belangrijkste bouwstenen voor niet alleen Hitlers intellectuele wereld, maar ook voor de ideologische fundamenten van zijn Derde Rijk. In de publicaties van Lehmann vond Hitler in het bijzonder de zogenaamde empirische materie die hij in de racistische pamfletten uit zijn tijd in Wenen had gemist. Als toonaangevend uitgever van medische studie- en handboeken, die bekendstonden om de kwaliteit en precisie van hun afbeeldingen, verschafte J.F. Lehmann Verlag de pseudowetenschap van biologisch racisme een serieuze wetenschappelijke legitimiteit. Zoals Lehmann de medische wereld van onmisbare handboeken en naslagwerken voorzag, zo diende hij als belangrijkste verspreider van het biologisch racisme. J.F. Lehmann Verlag zou meer boeken over dit onderwerp gepubliceerd hebben dan alle andere uitgeverijen uit Duitsland bij elkaar. Voor zijn bijdrage aan het bevorderen van het nazisme reikte Hitler aan Lehmann de Gouden Partijspeld uit, een van de hoogste onderscheidingen in nazi-Duitsland" (Blz. 132/133).


Hans Günther was al lid van de NSDAP nog voordat deze partij in Duitsland in 1933 aan de macht kwam. Toen in de Duitse deelstaat Thüringen in 1930 de eerste nationaalsocialistische meerderheid werd verkozen verzocht de nazi-minister van Binnenlandse Zaken, Wilhelm Frick, de Universiteit van Jena onmiddellijk om speciaal voor Hans Günther een leerstoel in te stellen. 
Zijn eerste college als professor in de sociaalantropologie (rassenleer) gaf Günther op 15 november 1930, in aanwezigheid van vooraanstaande partijleiders: naast Hermann Göring, Fritz Sauckel, Walther Darré en Wilhelm Frick kwam ook Adolf Hitler zelf luisteren naar de meester.
De machtsovername door de nazi's versterkte zijn politieke connecties en wetenschappelijke reputatie. Hij werd benoemd tot hoogleraar aan de Universiteit van Berlijn in 1935 en vervolgens aan Freiburg in 1939, en hielp bij het schrijven van de rassenwetten van Neurenberg door zijn activiteiten bij de 'Sachverständigenbeirat für Bevölkerungs- und Rassenpolitik' (commissie van deskundigen op het gebied van bevolkings- en rassenbeleid) van het Rijksministerie van Binnenlandse Zaken, waartoe hij in 1933 was benoemd.
Günther ontving een aantal officiële onderscheidingen: In 1935 ontving hij de Staatsprijs der NSDAP voor wetenschappelijk onderzoek, en Hitler zelf kende hem in 1941 de Goethe-medaille voor kunst en wetenschap toe, evenals het gouden NSDAP partij-insigne, een zeldzame onderscheiding voor diensten bewezen in naam van het nationaal-socialisme (die ook werd verleend aan zijn uitgever Lehmann Verlag).


Wat direct opvalt aan deze boeken van Hans Günther is dat ze gelijkvormig zijn uitgegeven en overvloedig geïllustreerd, vooral met portretfoto's van mannen, vrouwen (waaronder soms bekende figuren) en kinderen, voorzien van een korte raciale karakterisering. Daarnaast ontbreken natuurlijk niet de schedelmetingen, tabellen, tekeningen en kaartjes om bijvoorbeeld de verspreiding van bepaalde raciale kenmerken te illustreren. De meest omvangrijke van de drie uitgaven is: "Rassenkunde des deutschen Volkes" met 509 bladzijden en maar liefst 580 afbeeldingen en 29 kaarten. Alleen al van deze titel werden meer dan 500.000 exemplaren verkocht!
"Rassenkunde Europas" telt 342 bladzijden (met 567 afbeeldingen en 34 kaarten).
In hoofdstuk 1 lezen we hoe Günther de Europese bevolking in de volgende vijf rassen verdeelt: 
1. 'Nordische Rasse': Door Günther beschouwd als het superieure ras. Kenmerken volgens hem: lang van postuur, blonde haren, blauwe ogen, een lichte huid en een langwerpige schedel. Hij schreef hen leiderschapskwaliteiten, moed en scheppingsdrang toe.
2. 'Westische/Mediterrane Rasse': Kenmerken: slank gebouwd, donker haar, donkere ogen en een relatief getinte huid.
3. 'Ostische/Alpine Rasse': Gekenmerkt door een korter, gedrongen postuur, een rondere schedel en bruin haar en bruine ogen. Günther associeerde dit type met eigenschappen als vlijt maar ook passiviteit.
4. 'Ostbaltische Rasse': Mensen met een brede kaakstructuur, een lichte maar asblonde haarkleur, lichtgrijze of blauwe ogen en een kortere schedelvorm (veelal geassocieerd met Noordoost-Europa).
5. 'Dinarische Rasse': Dit type werd gekenmerkt door een lang postuur, een zeer steile achterkant van de schedel (brachycefaal), een haakneus en donker haar. Dit type situeerde hij in de Balkanregio.
Tot slot onderscheidt Günther nog twee subrassen; de 'Fälische' - en 'Sudetische Rasse'.

"Rassenkunde des jüdischen Volkes" (352 bladzijden, 305 afbeeldingen en 6 kaarten) is van deze drie een buitenbeentje. Het werd in Duitsland in 1934 door de Rijksminister van Onderwijs Bernhard Rust (1883-1945) aanbevolen als leermiddel op scholen bij het onderwijs in het Joodse vraagstuk, naast het "Handbuch der Judenfrage" van Theodor Fritsch (1852-1933) en: "De protocollen van de wijzen van Sion"!


In Nederland werd Günthers "Rassenkunde des jüdischen Volkes" goed ontvangen zoals blijkt uit een bespreking in het "Nederlands Tijdschrift voor Volkskunde" (Antwerpen, 1931, jrg. 36, blz. 187).


Ik kocht deze uitgave (helaas zonder stofomslag), als eerste van de drie, op de Amsterdamse Spui boekenmarkt en bladerde er op de terugreis naar huis wat doorheen. Bij het bekijken van de talloze portretfoto's van Joden uit diverse landen (blz. 82/83) wachtte mij een verrassing. Afbeelding 94 toont: "Jude aus Amerika. Chaplin, filmschauspieler. Nordischer Einschlag?". Over de afkomst of familiegeschiedenis van Charlie Chaplin (1889-1977) is regelmatig gespeculeerd. Chaplin (van oorsprong geen Amerikaan, hij werd geboren in Engeland) werd gedoopt in de Anglicaanse kerk en heeft altijd ontkend Joodse voorouders te hebben. Gedurende zijn leven schroomde hij nooit om op te komen voor Joden en uitte hij zich fel tegen het antisemitisme. Ironisch dat juist hij voorkomt in deze uitgave, temeer omdat hij in 1940 de hoofdrol speelde in de satirische anti-Hitlerfilm: "The Great Dictator", waarin hij dictator Adenoid Hynkel (Adolf Hitler) van Tomainia (Germania) vertolkt.


Het verhaal gaat dat Adolf Hitler verontrust was toen hij hoorde dat Chaplin aan deze film werkte. Of Hitler "The Great Dictator" daadwerkelijk zelf heeft gezien, staat niet onomstotelijk vast. Volgens Reinhard Spitzy (1912–2010), een Oostenrijkse diplomaat in dienst van het naziregime, bemachtigden de Duitse autoriteiten een kopie en bekeek Hitler de film in zijn eentje twee keer! Chaplin, die dat verhaal hoorde, zei: "I’d give anything to know what he thought of it." Hoe dan ook, Chaplins portretfoto in deze  raciale publicatie is weliswaar een verrassend, maar vrijwel onbekend detail. Dit in tegenstelling tot zijn rol in "The Great Dictator". Die blijft voortleven als de ultieme satire in de filmgeschiedenis en een van Chaplins belangrijkste en meest iconische rollen.

 

zondag 1 november 2026

Het jaar geboekt, oktober 2026

In 'Het jaar geboekt, [maand en jaar]' houd ik bij wat ik gedurende een maand bij elkaar verzamel inclusief 'de cijfers', soms met toelichting en/of opmerkingen. Ik begon hiermee in 2018, aanvankelijk als aparte rubriek (onder een eigen tabblad). Met ingang van 2024 publiceer ik mijn maandoverzichten direct op de 'homepage'. Na afloop van het jaar geef ik een totaaloverzicht in '[Jaar] geboekt. Een jaar in feiten en cijfers'.

Oktober 2026; de cijfers...

Totaal aantal objecten: 17.

Gekocht: 16.
Gekregen: 1.

Totaal uitgegeven: € 800,43 euro (incl. verzendkosten).
Gedeeld door 16 is gemiddeld: € 50,03 euro per object.

Via kringloopwinkel: 4 (3, 4, 5, 6).
Via Marktplaats: 1 (7).
Via (online) antiquariaat: 3 (9.a., 9.b., 10).
Via Boekwinkeltjes: 7 (1.a., 1.b., 1.c., 1.d., 1.e.), 2, 8.
Via Ebay: 1 (11).

Modern: 7 (1.a., 1.b., 1.c., 1.d., 1.e., 3, 4).
Marge & klein bibliofiel drukwerk: 2 (5, 12).
Old & rare: 8 (2, 6, 7, 8, 9.a., 9.b., 10, 11).

Oktober 2026: de aanwinsten...

Via Boekwinkeltjes kocht ik bij antiquariaat Boek en Glas vier deeltjes van de serie 'Curiosa Typografica' (1.a., 1.c., 1.d., 1.e.), uitgegeven door de Haagse drukker/uitgeverij Trio (totaal 5 deeltjes). Het ontbrekende tweede deeltje (1.b.) kocht ik - eveneens via Boekwinkeltjes - bij antiquariaat Schot. Van Trio had ik al twee andere series die u (samen met deze derde - tevens laatste - serie) hier terug kunt vinden. Voor de complete serie betaalde ik in totaal
€ 30,50 euro (incl. verzendkosten).


1.a. E. de Beaumont: "Cervantes" ('s-Gravenhage, 1959). Deel I 'Curiosa Typografica'.

1.b. E. de Beaumont: "William Blake" ('s-Gravenhage, 1959). Deel II 'Curiosa Typografica'. 

1.c. "Boec van den Houte. Legende van het Kruishout" ('s-Gravenhage, 1960). Deel III 'Curiosa Typografica'.

1.d. E. de Beaumont: "Mons. Cryptogame en zijn metamorphose" ('s-Gravenhage, 1960). Deel IV 'Curiosa Typografica'.

1.e. F. Kerdijk: "Terloops ook drukker" ('s-Gravenhage, 1961). Deel V  'Curiosa Typografica'.


2. "Een stem uyt de Kalverstraet" (Amsterdam, 1862). Naar aanleiding van het aanbrengen van verhoogde voetpaden in de Amsterdamse Kalverstraat verscheen in juni 1862 (bij uitgever J.C. Loman Jr., voor 10 cent) dit zeldzame pamflet met een: "Geluck aen de E.E. Regierders van Amsterdam, op de nieuwe voetpaden". Gekocht via Boekwinkeltjes bij antiquariaat Boek en Glas voor € 9,- euro (incl. verzendkosten). 

Bij mijn kringloop kocht ik deze maand de volgende vier uitgaven (3, 4, 5 en 6) voor bij elkaar € 15,90 euro.

3. C. Verhoeven (Samenstelling): "Alleen de geur blijft hangen. Herinneringen aan een eetmoment" (Sneek, 2006). Een leuk historisch volkskookboek met veelal bekende gerechten/recepten, gelardeerd met herinneringen.


4. J.H. Adriani en Anth. Folmer: "Voorlezingen over armenzorg en maatschappelijk werk" (Zutphen, 1946). Antiquarisch onvindbaar. Voor mijn collectie boeken en brochures over armoede.


5. [A. Morriën]: "Luchtalarm" (z.p. [Amsterdam] 1945). Anoniem verschenen bij de Bezige Bij in een oplage van 525 genummerde exemplaren. Dit is nummer 428. Ik heb niet zoveel met moderne Nederlandse poëzie tenzij er iets bijzonders mee aan de hand is, zoals in dit geval. Bovenaan voorin staat in rood potlood: "Den Haag, 4-6-1945 vrijdagavond Vrede in Holland", plus een prijsje ƒ 10,-. Rechtsonder staat in zwarte inkt: "Voor Fred, na het laatste luchtalarm, van Adriaan. 4 juni 1945". Conclusie: een presentexemplaar van de auteur Adriaan Morriën (1912-2002) aan vriend en uitgever Frederik Eduard Anton (Fred) Batten (1910-1980).


6. J.E. Alberts: "Het Ontstaan, de Ontwikkeling en de Geboorte van den Mensch" (Amsterdam, z.j. [1909]). In originele linnen uitgeversband, geïllustreerd met 300 platen.
In de eerste druk(ken?) zat achterin uitgeversreclame en nog niet het 'model der vrouw' met verklaring (een uitklapbare kleurenplaat van het vrouwelijk lichaam). Het boekje beleefde voor de Tweede Wereldoorlog talrijke herdrukken, maar dit is de eerste druk die in bibliotheek collecties afwezig is. In Delpher is de zevende editie opgenomen!


7. L. van Ollefen: "De Nederlandsche stad- en dorp-beschrijver. IV deel. (Kennemerland)" (Amsterdam, 1796). Gebonden in halfleren band (rood titelschild) en bruin kievitsmarmeren platten. Zeer fraai bewaard gebleven exemplaar met de topografische ingekleurde kaart en negentien ovale gravures door A.C. Brouwer van verschillende steden en dorpen. Op het titelblad een stempeltje van Jan Baptist Benoit (1807-1887) uit Harelbeke (België). Vierde deel van een achtdelige serie die om zijn historische en topografisch bijzonderheden werd/wordt begeerd en gezocht. Gekocht via Marktplaats voor € 386,50 euro (incl. verzendkosten). In 2025 kocht ik uit dezelfde serie (met dezelfde provenance en van dezelfde verkoper!) deel III (Amstelland) en schreef daarover een blog: "De Nederlandsche stad- en dorp-beschrijver (deel III)".


8. P. Maas Geesteranus: "Het Rioolstelsel van Charles F. Liernur, toegelicht en aanbevolen" (Den Haag, 1868). Brochure (14 blz.) in origineel blauwe omslag met op de voorzijde rechtsboven in inkt: 'Publieke Werken'. Het Liernurstelsel (vernoemd naar zijn uitvinder, de Nederlandse ingenieur Charles T. Liernur) was het eerste grote rioleringsstelsel dat in Amsterdam werd aangelegd onder leiding van stadsingenieur J.G. van Niftrik (nadat hiermee eerder in Leiden proeven waren genomen). Gekocht via Boekwinkeltjes voor € 20,- euro (incl. verzendkosten).


Bij antiquariaat Arine van der Steur in Den Haag kocht ik drie uitgaven (9.a., 9.b. en 10).
De eerste twee voor mijn kleine collectie brochures over het (stedelijke) faecaliënprobleem dat midden negentiende eeuw de publieke aandacht vroeg. De laatste uitgave over Pausin Johanna (10) had ik al heel lang op het oog.
Ik betaalde in totaal (met vriendenkorting) € 254,50 euro (incl. verzendkosten).

9.a. J. Swens: "Een voorstel tot oplossing van de kwestie der Faecalien" (Haarlem, 1869).
In originele papieren omslag (63 blz.), met stempeltje op de titelpagina van  de 'Littéraire Societeit ‘s Gravenhage'. Helaas ontbreekt hierbij de losse afbeelding van zijn rioleringssysteem.


9.b. J. Swens: "De kwestie der Faecalien, nader besproken, vervolg van 'een voorstel tot oplossing van de kwestie der faecalien'" (Haarlem, 1870). In originele geel papieren omslag (40 blz.).

Deze Nederlandse vertaling van: "Histoire de la Papesse Jeanne", door Jacques Lenfant (later herzien door Des Vignoles) – verzorgd door de anonieme vertaler 'A.M.' – betreft een biografie van de veelbesproken, legendarische vrouwelijke paus Johanna. De Franse versie was een popularisering van de "Disquisitio historica de papa femina" (1691) van de Leidse hoogleraar Frederik Spanheim, waarin hij het bestaan ​​van Johanna probeerde aan te tonen. Fraai exemplaar, gebonden in halfleer, met alle illustraties (waaronder de vaak ontbrekende uitslaande plaat van paus Johanna die tijdens een processie midden op straat bevalt van een kind). Voorin: 'J.H. Verheijen' en het ex-libris van Bob Luza en collectie Buijnsters-Smets.


11. E. Rhoïdis: "Pope Joan (the female pope). A historical study" (London, 1886). Zeldzame eerste Engelse vertaling van dit bekende meesterwerk uit de moderne Griekse literatuur, geschreven door Emmanuel Rhoïdis (1836-1904). In roodlinnen uitgeversband met een inleiding van Charles Hastings Collette (1816-1901). Pas in 1967 verscheen hiervan een Nederlandse vertaling door Gerrit Komrij.
Gekocht in de Verenigde Staten via Ebay voor € 84,03 euro (incl. verzendkosten).


12. D. Veltman: "In de voetsporen van Werkman. Margedrukwerk uit de collectie van de UB Groningen" (z.p. [Amsterdam], 2026). Apart uitgegeven geïllustreerd artikel uit het jaarboek van het Nederlands Genootschap van Bibliofielen XXXIII (2025), bestemd voor contribuanten van Drukwerk in de Marge. Oplage 700 exemplaren.